کمردرد مزمن چگونه با احساس هویت فرد ارتباط پیدا میکند؟
کمردرد مزمن فقط تجربهای جسمی نیست و ممکن است بهتدریج بر افکار، احساسات و حتی برداشت فرد از هویت خودش تأثیر بگذارد. پژوهشگران دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سندیگو در مطالعهای جدید دریافتند که حملات درد ناشی از حرکت در افراد مبتلا به کمردرد مزمن، شبکهای از مغز را فعال میکند که معمولاً با خودآگاهی، خاطرات شخصی و تفکر درباره خود ارتباط دارد. این یافته میتواند به درک بهتر تفاوت میان دردهای معمولی و دردهای مزمن کمک کند و توضیح دهد چرا روشهای متداول کنترل درد همیشه نتیجه مطلوبی ندارند.
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، کمردرد یکی از مهمترین عوامل ناتوانی در سراسر جهان است. اگر درد کمر بیش از ۱۲ هفته ادامه پیدا کند، در دسته دردهای مزمن قرار میگیرد. برای بسیاری از افراد، حتی حرکات ساده روزمره میتوانند باعث تشدید ناگهانی درد شوند و فعالیتهای عادی زندگی را دشوار کنند.
کمردرد مزمن شبکه خودآگاهی مغز را فعال میکند
مطالعه جدید که پنجم اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه British Journal of Anaesthesia منتشر شده، به نقش شبکهای مغزی به نام «شبکه حالت پیشفرض» (Default Mode Network یا DMN) پرداخته است.
این شبکه که گاهی «شبکه خود» نیز نامیده میشود، از بخشهای مختلفی در لوبهای پیشانی، آهیانهای و گیجگاهی مغز تشکیل شده است. فعالیت این شبکه معمولاً زمانی افزایش پیدا میکند که توجه انسان به دنیای درونی خودش معطوف میشود؛ برای مثال، هنگام مرور خاطرات شخصی، فکر کردن درباره هویت فردی یا بررسی افکار و احساسات.
در مقابل، زمانی که توجه ما به یک اتفاق بیرونی جلب میشود، فعالیت این شبکه معمولاً کاهش پیدا میکند.
اما پژوهشگران دریافتند که در افراد مبتلا به کمردرد مزمن، زمانی که حرکت باعث بروز حمله درد میشود، شبکه حالت پیشفرض بهجای کاهش فعالیت، فعالتر میشود. این واکنش غیرمنتظره نشان میدهد که مغز ممکن است تجربه درد مزمن را به فرایندهای مرتبط با خودآگاهی و تجربه شخصی فرد پیوند دهد.
بررسی مغز ۱۱۴ بیمار درباره کمردرد مزمن چه چیزی را آشکار کرد؟
برای بررسی دقیقتر این پدیده، پژوهشگران ۱۱۴ فرد مبتلا به کمردرد مزمن را در مطالعه خود شرکت دادند.
شرکتکنندگان آزمایشی به نام بالا آوردن پا را انجام دادند؛ روشی بالینی که برای تحریک و بررسی درد کمر مورد استفاده قرار میگیرد. همزمان، محققان با استفاده از نوعی تصویربرداری تخصصی امآرآی عملکردی به نام «برچسبگذاری چرخشی خون شریانی» (ASL)، تغییرات جریان خون در مغز را اندازهگیری کردند. این روش امکان بررسی الگوهای فعالیت مغز را بدون نیاز به تزریق ماده حاجب فراهم میکند.
در مرحله بعد، واکنش مغز شرکتکنندگان به یک محرک دردناک دیگر نیز بررسی شد. پژوهشگران گرمایی ناخوشایند اما بیخطر را به ناحیه ساق پا وارد کردند؛ احساسی شبیه تماس کوتاه دست با جسم داغ.
مقایسه این دو تجربه، تفاوت قابلتوجهی را نشان داد:
- هنگام تشدید کمردرد مزمن در اثر حرکت، شبکه حالت پیشفرض مغز فعالتر شد.
- هنگام تجربه درد ناشی از گرما، فعالیت همین شبکه کاهش پیدا کرد؛ واکنشی که با الگوی معمول مغز در مواجهه با درد حاد مطابقت دارد.
پژوهشگران همچنین دریافتند افرادی که کمردرد مزمن شدیدتری داشتند، ارتباط قویتری میان شبکه حالت پیشفرض و قشر حسیپیکری اولیه مغز نشان میدادند؛ ناحیهای که مسئول پردازش احساسات جسمی، از جمله پیامهای حسی مربوط به کمر است.
علاوه بر این، شدت بیشتر درد هنگام بالا آوردن پا با افزایش فعالیت نواحی مغزی مرتبط با احساس و حرکت همراه بود. تغییرات ضربان قلب نیز بهطور قابلاعتمادی شدت حملات درد را منعکس میکرد.
چرا مغز در درد مزمن واکنش متفاوتی نشان میدهد؟
در شرایط معمول، وقتی فرد درد حادی را تجربه میکند، فعالیت شبکه حالت پیشفرض کاهش مییابد تا مغز بتواند توجه بیشتری به منبع درد و خطر احتمالی معطوف کند. این واکنش به بدن کمک میکند بهجای تمرکز بر افکار درونی، به محرک بیرونی واکنش نشان دهد.
اما در کمردرد مزمن، بهویژه زمانی که درد با حرکت تحریک میشود، الگوی متفاوتی مشاهده شده است.
فادل زیدان، استاد دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سندیگو و نویسنده مسئول پژوهش، توضیح میدهد که در مطالعات مربوط به درد، معمولاً فعالیت شبکه حالت پیشفرض کاهش پیدا میکند؛ اما در زمان تشدید درد مزمن، این شبکه فعال میشود. به گفته او، این اتفاق میتواند باعث شود فرد تجربه درد را با احساس هویت و برداشت خود از خویشتن پیوند دهد.
به این ترتیب، کمردرد مزمن ممکن است تنها به لحظه احساس درد محدود نماند. خاطرات حملات قبلی، نگرانی از بازگشت درد و ترس از انجام حرکتهایی که احتمالاً درد را تشدید میکنند، میتوانند به بخش ثابتی از تجربه روزمره فرد تبدیل شوند.
برای مثال، فرد ممکن است حتی پیش از انجام یک حرکت ساده، نگران درد احتمالی آن باشد. تجربههای ناخوشایند گذشته و محدودیت در مشارکت در فعالیتهای عادی نیز میتوانند بر احساسات و رفتار او تأثیر بگذارند.
کمردرد مزمن و محدودیت درمانهای معمول
یکی از پیامدهای مهم این یافته، ارائه توضیحی احتمالی برای محدودیت برخی روشهای رایج درمان درد مزمن است.
داروهایی مانند داروهای مخدر ضددرد عمدتاً بر مسیرهای انتقال پیام درد تأثیر میگذارند؛ اما ممکن است نتوانند تمام فرایندهای مغزی مرتبط با ابعاد عاطفی و شخصی درد را هدف قرار دهند.
به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند درمان کمردرد مزمن ممکن است به رویکردهایی نیاز داشته باشد که علاوه بر احساس جسمی درد، نحوه ارتباط مغز با این تجربه را نیز در نظر بگیرند.
آیا ذهنآگاهی میتواند تجربه کمردرد مزمن را تغییر دهد؟
یکی از رویکردهایی که گروه پژوهشی زیدان در مطالعات خود بررسی کرده، مراقبه ذهنآگاهی است. این روش به افراد کمک میکند افکار، احساسات و حسهای جسمی خود را بدون قضاوت فوری مشاهده کنند.
هدف از این تمرینها لزوماً حذف کامل درد نیست، بلکه کمک به تغییر واکنش فرد نسبت به آن است؛ بهگونهای که درد تأثیر کمتری بر افکار، احساسات و عملکرد روزانه داشته باشد.
رویکرد دیگری که پژوهشگران در حال بررسی آن هستند، استفاده از ترکیب روانگردان سیلوسایبین است. این ماده به دلیل تأثیر احتمالی بر فرایندهای مغزی مرتبط با خاطرات گذشته، فشارهای عاطفی و نگرانیهای آینده مورد توجه قرار گرفته است.
البته هر دو رویکرد همچنان در مرحله بررسی علمی قرار دارند و برای مشخص شدن میزان اثربخشی و ایمنی آنها به پژوهشهای بیشتری نیاز است. بنابراین، یافتههای فعلی به معنای تأیید این روشها بهعنوان درمان قطعی کمردرد مزمن نیست.
نگاه تازه به ارتباط مغز و دردهای مزمن
این پژوهش نشان میدهد تجربه کمردرد مزمن ممکن است بسیار پیچیدهتر از انتقال پیامهای درد از بدن به مغز باشد. فعال شدن شبکه مرتبط با خودآگاهی هنگام تشدید درد، احتمال ارتباط میان احساس جسمی، خاطرات، انتظارات و هویت فردی را مطرح میکند.
پژوهشگران اکنون در حال انجام مطالعات بالینی و تصویربرداری مغزی هستند تا مشخص کنند آیا روشهایی مانند ذهنآگاهی و درمانهای مبتنی بر مواد روانگردان میتوانند این الگوهای فعالیت مغز را تغییر دهند یا خیر.
اگر نتایج آینده این فرضیه را تأیید کنند، ممکن است مسیرهای تازهای برای کمک به افرادی که سالها با دردهای مزمن زندگی کردهاند، فراهم شود؛ مسیرهایی که بهجای تمرکز صرف بر کاهش احساس درد، به رابطه پیچیده میان مغز، ذهن و تجربه جسمی انسان نیز توجه میکنند.
منبع
بیشتر بخوانید…
تأثیر وضعیت بدن بر درد؛ آیا دراز کشیدن حساسیت به درد را کاهش میدهد؟
