واکسن آلرژی غذایی چگونه میتواند با چند حساسیت مقابله کند؟
آلرژی غذایی میلیونها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهد و در برخی موارد میتواند واکنشی شدید و حتی مرگبار ایجاد کند. اکنون پژوهشگران دانشگاه فنی دانمارک (DTU) در حال توسعه نوعی واکسن آلرژی غذایی مبتنی بر فناوری mRNA هستند که ممکن است در آینده به مقابله با چندین آلرژی مرتبط کمک کند. نتایج اولیه این پژوهش روی موشها امیدوارکننده بوده است؛ هرچند این واکسن هنوز در مراحل آزمایشگاهی قرار دارد و ایمنی و اثربخشی آن در انسان مشخص نیست.
در واکنش آلرژیک، سیستم ایمنی بدن برخی پروتئینهای بیضرر موجود در مواد غذایی را بهاشتباه تهدیدآمیز تشخیص میدهد و علیه آنها واکنش نشان میدهد. شدت این واکنش میتواند متفاوت باشد، اما در موارد جدی احتمال بروز آنافیلاکسی وجود دارد؛ واکنشی شدید که ممکن است زندگی فرد را به خطر بیندازد.
در حال حاضر، یکی از روشهای درمانی که میتواند تحمل بدن نسبت به ماده حساسیتزا را افزایش دهد، مواجهه تدریجی با مقادیر کنترلشده آلرژن است. این روش ممکن است از طریق تزریق یا مصرف قرص انجام شود و به چندین سال زمان نیاز داشته باشد. به همین دلیل، برخی افراد ترجیح میدهند بهجای طی کردن این فرایند طولانی، از مواد غذایی حساسیتزا و حتی موادی که ممکن است واکنش متقاطع ایجاد کنند، دوری کنند.
ایده اصلی واکسن آلرژی غذایی چیست؟
پژوهشگران دانمارکی برای طراحی این واکسن از یک آلرژن مصنوعی استفاده کردهاند. این ماده ساختاری مشترک با چند آلرژن مرتبط و نسبتاً رایج دارد؛ آلرژنهایی که برای مثال در هلو و برخی مغزها یافت میشوند.
هدف این است که سیستم ایمنی بدن به شکلی آموزش داده شود که هنگام مواجهه با این آلرژنها، آنتیبادیهای محافظتی تولید کند. این آنتیبادیها میتوانند به آلرژنها متصل شوند و پیش از آنکه فرصت تحریک واکنش آلرژیک را پیدا کنند، آنها را خنثی کنند.
به گفته پژوهشگران، این روش میتواند برای افرادی مفید باشد که به چند ماده غذایی مختلف حساسیت دارند، اما آلرژنهای مربوط به آنها از نظر ساختار مولکولی شباهتهایی با یکدیگر دارند. در چنین شرایطی، بهجای طراحی درمان جداگانه برای هر ماده، میتوان از یک ساختار مصنوعی مشترک در واکسن استفاده کرد.
نقش فناوری mRNA در ساخت واکسن آلرژی غذایی
این واکسن از فناوری mRNA استفاده میکند؛ همان فناوریای که در برخی واکسنهای دوران همهگیری کووید ۱۹ نیز به کار رفت.
در این روش، بهجای وارد کردن مستقیم آلرژن به بدن و تلاش برای ایجاد تحمل نسبت به آن، واکسن دستورالعملی در اختیار سلولها قرار میدهد تا بدن پاسخ ایمنی موردنظر را ایجاد کند. پژوهشگران این شیوه را به نوعی اسب تروا تشبیه میکنند؛ زیرا mRNA مانند حامل دستورالعمل عمل میکند و به سیستم ایمنی میآموزد چگونه با آلرژن برخورد کند.
هدف نهایی این است که بدن بهجای نشان دادن واکنش آلرژیک، آنتیبادیهایی تولید کند که بتوانند آلرژنهای مشابه را شناسایی و مسدود کنند.
واکسن آلرژی غذایی؛ نتایج آزمایش واکسن روی موشها چه بود؟
پژوهشگران تأثیر واکسن را هم در موشهای سالم و هم در موشهای مبتلا به آلرژی بررسی کردند. نتایج نشان داد که پس از دریافت نخستین دوز، موشهای سالم مقدار زیادی آنتیبادی محافظتی تولید کردند.
در ادامه، موشها سه دوز واکسن را با فاصلههای سههفتهای دریافت کردند. پس از آن، در معرض مجموعهای از آلرژنهایی قرار گرفتند که واکسن برای مقابله با آنها طراحی شده بود. بررسیها نشان داد واکسیناسیون پاسخ آنتیبادی قوی و گستردهای ایجاد کرده است.
در موشهای مبتلا به آلرژی نیز افزایش قابلتوجه آنتیبادیهای محافظتی مشاهده شد و تقریباً عارضه جانبی قابلتوجهی گزارش نشد. بااینحال، واکسن در شرایط آزمایششده نتوانست محافظت کاملی در برابر آنافیلاکسی ایجاد کند. بنابراین، با وجود نتایج امیدوارکننده، هنوز نمیتوان آن را راهکاری قطعی برای پیشگیری از واکنشهای شدید آلرژیک دانست.
آیا واکسن آلرژی غذایی در انسان هم مؤثر خواهد بود؟
پژوهشگران علاوه بر آزمایش روی موشها، نمونههای خونی افراد مبتلا به آلرژی را نیز در محیط آزمایشگاه بررسی کردند. نتایج نشان داد آنتیبادیهای محافظتی تولیدشده در موشهای واکسینهشده توانستند واکنشهای آلرژیک را در این نمونهها کاهش دهند.
این یافته میتواند نشانهای امیدوارکننده باشد، اما به معنای اثبات اثربخشی واکسن در انسان نیست. پژوهش فعلی در واقع یک مطالعه اثبات مفهوم است؛ یعنی نشان میدهد ایده طراحی چنین واکسنی از نظر فنی امکانپذیر است.
محققان اکنون در حال بهینهسازی ساختارهای چربی هستند که آلرژن فعالکننده سیستم ایمنی را درون خود جای میدهند. این ساختارها به انتقال اجزای واکسن کمک میکنند و تغییر ترکیب آنها ممکن است بر نوع پاسخ ایمنی بدن تأثیر بگذارد.
همچنین قرار است آزمایشهای گستردهتری روی موشها انجام شود تا دوز مناسب و تعداد دفعات تزریق برای دستیابی به محافظت مؤثرتر، بهویژه در برابر آنافیلاکسی، مشخص شود.
واکسن آلرژی غذایی؛ آیا این روش میتواند انواع دیگر آلرژی غذایی را هم هدف بگیرد؟
واکسن فعلی برای مقابله با گروهی از آلرژنهای مرتبط طراحی شده است که در مناطق جنوبی اروپا شیوع بیشتری دارند و میتوانند پس از مصرف انواع مختلف میوهها واکنشهای متقاطع ایجاد کنند.
بااینحال، پژوهشگران معتقدند این ایده ممکن است برای گروههای دیگری از آلرژنهای مشابه نیز کاربرد داشته باشد. آنها در حال توسعه یک آلرژن مشترک دیگر برای مقابله با گروهی از مواد حساسیتزا هستند که در خوراکیهایی مانند سیب، هویج و فندق یافت میشوند.
هدف نهایی تیم تحقیقاتی، جمعآوری دادههای لازم برای دریافت مجوز آغاز آزمایشهای انسانی است. اگر مراحل بعدی پژوهش نیز موفقیتآمیز باشد، فناوری mRNA ممکن است در آینده راه تازهای برای مقابله همزمان با چندین آلرژی غذایی فراهم کند. البته تا آن زمان، این واکسن همچنان یک روش آزمایشی محسوب میشود و نمیتواند جایگزین روشهای فعلی مدیریت آلرژی باشد.
