اختلال ادراک چهره؛ وقتی ویژگیهای گربه در صورت انسانها ظاهر میشوند
تصور کنید به چهره یکی از دوستانتان نگاه میکنید، اما بهجای چشمها و اجزای صورت او، ویژگیهای گربه خانگیتان را میبینید! این اتفاق عجیب برای مردی ۲۸ ساله در شمال شرقی ایالات متحده رخ داده است. او پس از انجام جراحی مغز، دچار نوعی اختلال ادراک چهره شده که باعث میشود ویژگیهای ظاهری گربهاش را در صورت انسانهای مختلف مشاهده کند. گاهی نیز این اتفاق برعکس میشود و ویژگیهای چهره انسانها به صورت گربه او منتقل میشوند.
این تجربه غیرمعمول حدود دو سال است که زندگی این مرد را تحت تأثیر قرار داده و توجه پژوهشگران علوم اعصاب و روانشناسی را به خود جلب کرده است. بررسی این مورد نادر میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره نحوه پردازش چهرهها در مغز و ارتباط میان حافظه و ادراک بینایی در اختیار دانشمندان قرار دهد.
اختلال ادراک چهره پس از جراحی مغز چگونه آغاز شد؟
این مرد که در گزارش پژوهشگران فقط با نام مستعار «کارل» معرفی شده، پیش از شروع این تجربه تحت عمل جراحی مغز قرار گرفته بود. هدف از این جراحی، برداشتن مجموعهای غیرطبیعی از رگهای خونی در مغز بود که احتمال میرفت باعث خونریزی مغزی شده باشند. این وضعیت پزشکی ناهنجاری شریانیوریدی نام دارد.
در جریان جراحی، بخشی از لوب گیجگاهی راست مغز او نیز برداشته شد؛ ناحیهای که در پردازش و تشخیص چهرهها نقش مهمی دارد.
پس از جراحی، کارل متوجه شد هنگام نگاه کردن به افراد، گاهی ویژگیهایی از چهره گربه خانگیاش، لونا، را در صورت آنها میبیند. این ویژگیها ممکن است شامل چشمها یا دیگر اجزای صورت گربه باشند.
نکته جالب این است که این تغییرات صرفاً به دیدن یک تصویر روی صورت انسان شباهت ندارند. ویژگیهای منتقلشده به شکلی طبیعی با چهره فرد ترکیب میشوند؛ بهطوریکه صورت همچنان منسجم و واقعی به نظر میرسد. حتی با تغییر فاصله یا زاویه دید، این ویژگیها نیز بهصورت طبیعی تغییر میکنند.
پژوهشگران گزارش کردهاند که این تجربهها معمولاً چند ساعت ادامه دارند و گاهی ممکن است تمام روز باقی بمانند.
پروزوپومتامورفوپسیا چیست و چه ارتباطی با اختلال ادراک چهره دارد؟
پژوهشگران این وضعیت را در دسته اختلالی نادر به نام «پروزوپومتامورفوپسیا» (Prosopometamorphopsia) قرار دادهاند. این اصطلاح به وضعیتی اشاره دارد که در آن فرد چهره انسانها را به شکلی تحریفشده یا تغییریافته میبیند.
در این اختلال، ممکن است اجزای صورت از نظر شکل، اندازه یا موقعیت متفاوت از حالت طبیعی به نظر برسند. تجربه کارل نیز نمونه غیرمعمولی از این وضعیت است؛ زیرا بهجای تغییرات معمول در ظاهر چهره، ویژگیهای یک حیوان به صورت انسانها منتقل میشوند.
در گزارش پژوهشگران به پدیده دیگری به نام پالینوپسیا (Palinopsia) نیز اشاره شده است. پالینوپسیا به وضعیتی گفته میشود که در آن تصویر یک محرک بصری پس از ناپدید شدن همچنان در ادراک فرد باقی میماند یا دوباره ظاهر میشود.
در واقع، در برخی موارد مغز تصویری را که پیشتر دیده است، همچنان در تجربه بینایی فرد دخالت میدهد. بااینحال، پژوهشگران مورد کارل را در چارچوب اختلالات مربوط به تحریف چهره بررسی کردهاند.
اختلال ادراک چهره؛ نقش لوب گیجگاهی راست در پردازش و تشخیص چهره
یکی از نکات مهم این گزارش، ارتباط احتمالی میان آسیب مغزی و تغییر در نحوه دیدن چهرههاست.
مغز انسان برای تشخیص چهرهها از شبکههای پیچیدهای استفاده میکند که بخشهایی از لوب گیجگاهی در نیمکره راست در آن نقش مهمی دارند. این نواحی به ما کمک میکنند چهره افراد را شناسایی کنیم و ویژگیهای مختلف صورت را بهعنوان اجزای یک تصویر منسجم پردازش کنیم.
از آنجا که بخشی از لوب گیجگاهی راست کارل در جریان جراحی برداشته شده بود، پژوهشگران احتمال میدهند تغییرات ایجادشده در عملکرد این ناحیه با تجربههای بینایی او ارتباط داشته باشد.
به گفته برد دوشین، روانشناس و پژوهشگر علوم مغز در کالج دارتموث، این مورد نشان میدهد که ویژگیهای چهرههای ذخیرهشده در حافظه میتوانند بر ادراک فعلی ما تأثیر بگذارند.
به بیان ساده، مغز فقط اطلاعاتی را که چشمها دریافت میکنند پردازش نمیکند؛ بلکه اطلاعات ذخیرهشده در حافظه نیز میتوانند در شکلگیری تجربه بصری نقش داشته باشند.
اختلال ادراک چهره؛ مورد مشابه در زنی که چهره انسانها را شبیه سگ میدید
این اتفاق نخستین نمونه گزارششده از چنین تجربهای نیست.
در سال ۱۹۸۶، پژوهشگران در مجله علمی Cortex مورد زنی ۵۸ ساله را گزارش کردند که پس از آسیب مغزی ناشی از سکته، دچار تجربهای مشابه شده بود.
این زن زمانی که در اتوبوس نشسته بود، به سگ پودلی که همراه یکی از مسافران بود نگاه کرد. پس از آن، وقتی به سایر مسافران نگاه کرد، احساس کرد همه آنها چهرهای شبیه همان سگ دارند.
آسیب مغزی این زن مشکلات دیگری نیز ایجاد کرده بود؛ از جمله دشواری در تشخیص افرادی که میشناخت و حتی ناتوانی در شناسایی آپارتمان خودش.
مقایسه این دو مورد نشان میدهد که آسیب به بخشهایی از مغز ممکن است به شکلهای غیرمعمولی بر پردازش چهره تأثیر بگذارد.
نکته قابلتوجه این است که در هر دو مورد، ویژگیهای حیوانات فقط هنگام مشاهده چهرهها ظاهر میشدند و اشیایی مانند درختان یا وسایل خانه تحت تأثیر این تغییرات قرار نمیگرفتند. این موضوع میتواند نشانهای از تفاوت سازوکار پردازش چهره با سایر اطلاعات بصری باشد.
هوش مصنوعی چگونه به بررسی اختلال ادراک چهره کمک میکند؟
یکی از بخشهای جالب پژوهش جدید، استفاده از هوش مصنوعی برای بازسازی تجربه بصری کارل است.
پژوهشگران با همکاری خود او، تصویری تولید کردند که نشان میداد چهره انسانها از نگاه کارل چگونه به نظر میرسد. این تصویر با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی ساخته شد و سپس تغییراتی در آن اعمال شد تا به تجربه واقعی او نزدیکتر شود.
به اعتقاد دوشین، ابزارهای جدید هوش مصنوعی میتوانند به پژوهشگران کمک کنند تجربههای ذهنی و دشوار برای توصیف را به تصاویر دقیقتری تبدیل کنند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افرادی که دچار اختلالات ادراک بینایی هستند، همیشه نمیتوانند آنچه را میبینند با کلمات بهخوبی توضیح دهند. تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی میتوانند به پزشکان و پژوهشگران کمک کنند درک دقیقتری از تجربه این افراد به دست آورند.
علاوه بر این، خود بیماران نیز میتوانند در فرایند ساخت و اصلاح تصاویر مشارکت کنند تا نتیجه نهایی به تجربه واقعی آنها نزدیکتر باشد.
اختلال ادراک چهره؛ این مورد نادر چه چیزی درباره عملکرد مغز به ما میآموزد؟
پرونده کارل و نمونه مشابهی که در سال ۱۹۸۶ گزارش شده بود، نشان میدهند که ادراک بینایی فرایندی پیچیدهتر از دریافت ساده تصاویر توسط چشمهاست.
مغز برای ساختن تصویری که از جهان پیرامون تجربه میکنیم، اطلاعات حسی را با دادههای ذخیرهشده در حافظه ترکیب میکند. اگر بخشهایی از این شبکه پردازشی آسیب ببینند یا عملکرد طبیعی آنها تغییر کند، ممکن است تجربه بصری فرد نیز به شکل غیرمنتظرهای تغییر کند.
البته هنوز مشخص نیست دقیقاً چه سازوکارهایی باعث بروز این تجربهها میشوند و برای درک بهتر آنها به بررسی موارد بیشتری نیاز است.
پژوهشگران امیدوارند با ثبت دقیقتر تجربه بیماران مبتلا به اختلال ادراک چهره و استفاده از ابزارهای تصویری جدید، شناخت بهتری از اختلالات ادراک بینایی به دست آورند. این یافتهها میتوانند در آینده به بررسی دقیقتر عملکرد مغز و شناخت بهتر شرایط افرادی که دچار چنین اختلالات نادری هستند کمک کنند.
