رژیم غذایی سالم و پیری زیستی ارتباطی دارند که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. مطالعهای جدید از مرکز آلمانی بیماریهای تحلیلبرنده عصبی (DZNE) نشان میدهد که پیروی از الگوهای غذایی سالم مختلف ممکن است با کندتر شدن روند پیری زیستی بدن ارتباط داشته باشد. این پژوهش که دادههای حدود ۷۵۰۰ نفر را بررسی کرده است، نشان میدهد برای برخورداری از مزایای تغذیه سالم، لزوماً نباید از یک رژیم غذایی خاص پیروی کرد. رژیم مدیترانهای، رژیم نوردیک، رژیمهای گیاهمحور و رژیم دش (DASH) از جمله الگوهایی هستند که در این مطالعه با روند کندتر پیری زیستی ارتباط داشتند.
نتایج این پژوهش در مجله علمی Nature Communications منتشر شده است. اگرچه تفاوت میان رژیمهای غذایی بررسیشده چندان زیاد نبود، یافتهها نشان میدهند که انتخابهای غذایی سالم میتوانند بخشی از تلاش برای حفظ سلامت در طول زندگی باشند.
پیری زیستی چیست و چگونه اندازهگیری میشود؟
برای بررسی ارتباط رژیم غذایی سالم و پیری زیستی، پژوهشگران تنها به سن تقویمی افراد اکتفا نکردند. سن تقویمی نشان میدهد چند سال از تولد یک فرد گذشته است، اما سن زیستی به وضعیت بدن و تغییرات مولکولی مرتبط با روند پیری اشاره دارد.
پژوهشگران برای ارزیابی این فرایند، تغییرات شیمیایی DNA را در نمونههای خون شرکتکنندگان بررسی کردند. این تغییرات که با عنوان متیلاسیون DNA شناخته میشوند، در تنظیم فعالیت ژنها نقش دارند و میتوانند با افزایش سن تغییر کنند.
الگوهای متیلاسیون DNA به دانشمندان کمک میکنند تا با استفاده از روشهای مولکولی، روند پیری زیستی را تخمین بزنند. به این ترتیب، امکان بررسی ارتباط عادتهای غذایی با تغییرات زیستی بدن فراهم میشود.
در این مطالعه، پژوهشگران از سه روش مختلف موسوم به «ساعتهای اپیژنتیکی» برای ارزیابی پیری زیستی استفاده کردند. همچنین، با بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته، حدود ۸۵۰ هزار جایگاه در DNA بررسی شد؛ تعداد جایگاههایی که تقریباً دو برابر بسیاری از مطالعات پیشین بود.
بررسی ۱۰ رژیم غذایی سالم در یک پژوهش بزرگ
پژوهشگران اطلاعات مربوط به رژیم غذایی و نمونههای خون حدود ۷۵۰۰ زن و مرد را تحلیل کردند. بخش نخست مطالعه شامل ۶۴۷۰ شرکتکننده از مطالعه راینلند در شهر بن آلمان بود. سپس یافتهها با استفاده از دادههای ۱۰۳۴ نفر دیگر در مطالعه EPIC-Potsdam بررسی شد تا مشخص شود آیا نتایج در جمعیتی مستقل نیز مشاهده میشوند یا خیر.
در این پژوهش، میزان پایبندی افراد به ۱۰ الگوی غذایی سالم ارزیابی شد. محققان مصرف مواد غذایی شرکتکنندگان را با توصیههای هر الگو مقایسه کردند و بر اساس میزان انطباق، به آنها امتیاز دادند.
نکته مهم این بود که الگوهای غذایی بررسیشده الزاماً بر مواد غذایی یکسانی تأکید نمیکردند. بنابراین، ممکن بود فردی در یک رژیم امتیاز بالایی کسب کند، اما بر اساس معیارهای رژیم دیگری، امتیاز پایینتری داشته باشد.
این تفاوت نشان میدهد که تعریف تغذیه سالم میتواند بر اساس اصول و اهداف هر الگوی غذایی متفاوت باشد و افراد لزوماً نمیتوانند تمام توصیههای رژیمهای مختلف را بهطور همزمان رعایت کنند.
رژیم غذایی سالم؛ رژیم مدیترانهای، نوردیک و دش چه ارتباطی با پیری زیستی دارند؟
یکی از مهمترین یافتههای مطالعه این بود که هر ۱۰ الگوی غذایی بررسیشده با پیری زیستی کندتر ارتباط داشتند. البته قدرت این ارتباط در تمام رژیمها یکسان نبود و برخی الگوها ارتباط قویتری نشان دادند. بااینحال، تفاوت کلی میان آنها نسبتاً اندک بود.
از جمله رژیمهای بررسیشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رژیم مدیترانهای: یکی از الگوهای غذایی سالم بررسیشده در پژوهش که پایبندی بیشتر به آن با پیری زیستی کندتر ارتباط داشت.
- رژیم نوردیک: یکی دیگر از الگوهای غذایی مورد بررسی که ارتباط آن با روند پیری زیستی ارزیابی شد.
- رژیم گیاهمحور: الگویی که بر غذاهای گیاهی تأکید دارد و در این مطالعه با پیری زیستی کندتر ارتباط نشان داد.
- رژیم دش (DASH): الگویی که با هدف کمک به کاهش فشار خون طراحی شده است.
- رژیم مایند (MIND): الگویی که با هدف حمایت از سلامت مغز طراحی شده و در این پژوهش نیز بررسی شد.
نتایج نشان میدهند که برای ارتباط میان رژیم غذایی سالم و پیری زیستی، یک الگوی غذایی واحد و برتر وجود ندارد. در عوض، چندین روش متفاوت برای تغذیه سالم میتوانند با پیامدهای زیستی مطلوب همراه باشند.
رژیم غذایی سالم؛ چرا ارتباط تغذیه سالم با پیری زیستی اهمیت دارد؟
پیری زیستی با فرایندهای مختلفی در بدن ارتباط دارد که میتوانند در سلامت عمومی و ابتلا به بیماریهای مزمن نقش داشته باشند. به گفته پژوهشگران، کندتر شدن روند پیری ممکن است در کاهش خطر بیماریهای مرتبط با افزایش سن، از جمله زوال عقل و اختلالات قلبیعروقی، اهمیت داشته باشد.
بااینحال، باید توجه داشت که این پژوهش ارتباط میان الگوهای غذایی و پیری زیستی را بررسی کرده است. بنابراین، نتایج آن بهتنهایی ثابت نمیکنند که پیروی از یک رژیم غذایی مشخص مستقیماً روند پیری را کند میکند یا حتماً از ابتلا به بیماریهای مرتبط با سن جلوگیری خواهد کرد.
پژوهشگران تأکید میکنند که تفاوت مشاهدهشده میان رژیمها از نظر اندازه نسبتاً محدود بوده است. به همین دلیل، تصویر کلی تغذیه سالم اهمیت بیشتری از تلاش برای یافتن یک رژیم غذایی بینقص دارد.
رژیم غذایی سالم؛ مسیرهای زیستی مشترک در رژیمهای غذایی سالم
پژوهشگران علاوه بر بررسی ارتباط رژیم غذایی سالم و پیری زیستی، به دنبال شناسایی فرایندهای زیستی مرتبط با این ارتباط نیز بودند.
نتایج نشان داد که بیش از ۷۰ درصد مسیرهای زیستی مرتبط با تغییرات مشاهدهشده در هر ۱۰ الگوی غذایی، میان تمام رژیمها مشترک بودند. این مسیرها فرایندهایی مانند ساختار سلولها، ارتباط میان سلولی و سوختوساز را در بر میگرفتند؛ فرایندهایی که در عملکرد طبیعی بدن، پیری و شکلگیری بیماریهای مزمن نقش دارند.
در کنار این شباهتها، برخی تفاوتهای اختصاصی نیز مشاهده شد. برای مثال، رژیم دش با مسیرهای زیستی مرتبط با سلامت قلب ارتباط داشت. همچنین، رژیم مایند با مسیرهایی مرتبط بود که در حافظه و عملکرد شناختی نقش دارند.
این یافتهها میتوانند زمینهای برای پژوهشهای آینده فراهم کنند تا مشخص شود هر الگوی غذایی چگونه با فرایندهای زیستی خاص ارتباط پیدا میکند و آیا میتوان بر اساس این تفاوتها توصیههای تغذیهای دقیقتری ارائه داد.
ارتباط قویتر تغذیه سالم با پیری زیستی در افراد سیگاری
یکی از یافتههای غیرمنتظره مطالعه این بود که ارتباط میان تغذیه سالم و پیری زیستی کندتر در افراد سیگاری قویتر از افراد غیرسیگاری مشاهده شد؛ با وجود اینکه افراد سیگاری بهطور کلی رژیم غذایی سالمتری نداشتند.
پژوهشگران هنوز علت دقیق این تفاوت را مشخص نکردهاند. یکی از توضیحهای احتمالی این است که آسیبهای گسترده ناشی از سیگار کشیدن ممکن است زمینه بیشتری برای مشاهده تفاوتهای مرتبط با تغذیه سالم فراهم کنند.
البته این نتیجه به معنای کاهش خطرات سیگار کشیدن با اصلاح رژیم غذایی نیست. سیگار همچنان اثرات زیانبار شناختهشدهای بر سلامت دارد و تغذیه سالم جایگزین ترک آن نمیشود.
جمعبندی: برای تغذیه سالم به دنبال یک رژیم بینقص نباشید
مطالعه مرکز آلمانی بیماریهای تحلیلبرنده عصبی نشان میدهد که ۱۰ رژیم غذایی سالم مختلف با پیری زیستی کندتر ارتباط دارند و برای بهرهمندی از مزایای تغذیه سالم، لزوماً نیازی به انتخاب یک رژیم غذایی خاص نیست.
اگرچه این پژوهش رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند، نتایج آن نشان میدهند که کیفیت کلی رژیم غذایی ممکن است از پایبندی به یک الگوی غذایی مشخص مهمتر باشد. همچنین، شباهت مسیرهای زیستی مرتبط با رژیمهای مختلف نشان میدهد که الگوهای غذایی متفاوت میتوانند با فرایندهای مشترکی در بدن ارتباط داشته باشند.
به گفته پژوهشگران، یکی از پیامهای کاربردی این مطالعه آن است که تغذیه سالم نباید به معنای پیروی بینقص از یک برنامه غذایی سختگیرانه باشد. در عوض، میتوان با در نظر گرفتن سلیقه، فرهنگ غذایی و شرایط اقتصادی، الگویی مناسب انتخاب کرد که با اصول تغذیه سالم هماهنگ باشد.
