مطالعه برای سلامت مغز؛ عادتی ساده با فواید گسترده شناختی
مطالعه برای سلامت مغز یکی از عادتهای سادهای است که پژوهشگران دانشگاه کمبریج ارتباط آن را با تقویت تواناییهای ذهنی، کاهش استرس، بهبود سلامت روان و حفظ عملکرد شناختی در سنین مختلف بررسی کردهاند. یافتههای یک مرور علمی نشان میدهد خواندن کتاب، بهویژه زمانی که از روی علاقه انجام شود، ممکن است از دوران کودکی تا سالمندی با تغییرات مثبتی در حافظه، توجه، مهارتهای فکری و حتی ساختار مغز همراه باشد.
پژوهشگران تأکید میکنند که مهمترین نکته، انتخاب محتوایی است که فرد از خواندن آن لذت میبرد؛ فرقی ندارد یک رمان کلاسیک باشد یا یک رمان تصویری و داستانی. هدف، ایجاد ارتباط پایدار با مطالعه و تبدیل آن به بخشی از زندگی روزمره است.
این بررسی توسط پروفسور باربارا ساهکیان و دکتر کریستل لنگلی از بخش روانپزشکی دانشگاه کمبریج همراه با ویکی پرین، مدیرعامل مؤسسه The Queen’s Reading Room، انجام شده و در مجله Psychological Medicine منتشر شده است.
مطالعه برای سلامت مغز و کاهش استرس روزمره
یکی از شناختهشدهترین فواید مطالعه، تأثیر آن بر آرامش ذهنی است. بررسیهای انجامشده نشان میدهند بزرگسالانی که برای لذت مطالعه میکنند، معمولاً استرس کمتر، توانایی بیشتر در درک دیدگاه دیگران و احساس آرامش بیشتری گزارش میکنند.
در یک نظرسنجی، ۳۸ درصد از بزرگسالان کتاب خواندن را روش مورد علاقه خود برای کاهش استرس معرفی کردند؛ رقمی که مطالعه را به یکی از روشهای محبوب برای استراحت ذهنی تبدیل میکند.
همچنین یک مطالعه علوم اعصاب که در سال ۲۰۲۴ انجام شد، نشان داد حتی پنج دقیقه مطالعه داستانی میتواند با کاهش استرس، افزایش تمرکز و بهبود مهارت حل مسئله همراه باشد و احساس تنهایی را کاهش دهد.
البته پژوهشگران یادآوری میکنند بیشتر مطالعات موجود ارتباط میان مطالعه و سلامت ذهن را نشان میدهند و لزوماً ثابت نمیکنند که مطالعه بهتنهایی عامل مستقیم ایجاد این تغییرات است.
نقش مطالعه برای سلامت مغز در کاهش افت حافظه و خطر زوال شناختی
با افزایش سن، حفظ فعالیتهای ذهنی اهمیت بیشتری پیدا میکند. پژوهشها نشان دادهاند فعالیتهایی مانند خواندن کتاب، روزنامه و مجله میتوانند با کاهش سرعت افت تواناییهای شناختی مرتبط باشند.
در یکی از مطالعات، نزدیک به ۵۵۰۰ فرد بالای ۵۵ سال به مدت پنج سال بررسی شدند. نتایج نشان داد افرادی که بیشتر در فعالیتهای ذهنی مانند مطالعه شرکت داشتند، احتمال کمتری برای تجربه اختلالات شناختی، مانند مشکلات حافظه و تفکر، داشتند.
مطالعهای دیگر نیز ارتباط میان خواندن روزنامه، مجله و کتاب را با کاهش ۳۳ درصدی خطر ابتلا به بیماری آلزایمر گزارش کرده است.
پژوهشگران همچنین اشاره میکنند که مطالعه گروهی مانند باشگاههای کتابخوانی میتواند مزیتهای بیشتری داشته باشد؛ زیرا تعامل اجتماعی و احساس ارتباط با دیگران نیز در سلامت روان و عملکرد مغز، بهویژه در سالمندی، نقش مهمی دارد.
تأثیر مطالعه بر ساختار مغز و تواناییهای شناختی
تصویربرداریهای مغزی نیز سرنخهایی درباره ارتباط مطالعه و سلامت مغز ارائه کردهاند. برخی پژوهشها نشان دادهاند افرادی که بیشتر مطالعه میکنند، ممکن است در بخشهایی از مغز مرتبط با زبان، یادگیری، کنترل احساسات و مدیریت فعالیتها تفاوتهایی داشته باشند.
این تفاوتها شامل افزایش حجم یا سطح قشر مغز در مناطقی مرتبط با پردازش اطلاعات، ضخامت بیشتر برخی نواحی زبانی و ارتباطات قویتر در ماده سفید مغز است. ماده سفید شبکهای از رشتههای عصبی است که ارتباط میان بخشهای مختلف مغز را برقرار میکند.
در یک مطالعه کوچک روی کودکان مبتلا به نارساخوانی، هشت هفته تمرینهای مرتبط با خواندن باعث بهبود مهارتهای مطالعه و افزایش حجم ماده خاکستری در برخی نواحی مغز شد. ماده خاکستری شامل سلولهای عصبی و ارتباطات آنهاست که در پردازش اطلاعات نقش دارند.
اهمیت مطالعه برای سلامت مغز کودکان و نوجوانان
اهمیت مطالعه برای سلامت مغز فقط به بزرگسالان محدود نمیشود. پژوهشی با حضور بیش از ۱۰ هزار کودک و نوجوان نشان داد افرادی که از سنین پایین مطالعه را برای لذت آغاز کرده بودند، عملکرد بهتری در توجه، حافظه و مهارتهای اجرایی داشتند.
این کودکان همچنین موفقیت تحصیلی بیشتری نشان دادند، مشکلات سلامت روان کمتری داشتند، خواب سالمتری داشتند و زمان کمتری را صرف صفحهنمایشها میکردند.
با وجود این فواید، بررسیها نشان میدهد میزان مطالعه در میان کودکان و نوجوانان کاهش یافته و این کاهش در برخی گروهها، از جمله نوجوانان پسر، بیشتر دیده میشود.
پژوهشگران معتقدند برای تشویق کودکان به مطالعه نباید فقط بر کتابهای درسی تأکید کرد؛ بلکه بهتر است موضوعاتی انتخاب شوند که با علاقه آنها ارتباط دارند. حتی کتابهای مصور و رمانهای گرافیکی میتوانند نقطه شروع مناسبی برای ایجاد علاقه به خواندن باشند.
جمعبندی: مطالعه عادتی ساده برای حمایت از مغز در تمام سنین
شواهد علمی نشان میدهد مطالعه برای سلامت مغز میتواند با مجموعهای از فواید مانند کاهش استرس، تقویت مهارتهای شناختی، حمایت از حافظه و افزایش ارتباط اجتماعی همراه باشد.
اگرچه هنوز پژوهشهای بیشتری برای مشخص کردن رابطه علت و معلولی میان مطالعه و تغییرات مغزی لازم است، نتایج فعلی نشان میدهند کتاب خواندن یک فعالیت ساده، در دسترس و لذتبخش است که میتواند در مراحل مختلف زندگی از رشد ذهنی کودکان تا سلامت شناختی سالمندان نقش داشته باشد.
