قلب دوم بدن چیست و چگونه کار میکند؟
وقتی راه میروید، روی پنجه پا بلند میشوید یا حتی مچ پا را حرکت میدهید، یک سازوکار شگفتانگیز در پایین پاها فعال میشود. عضلات ساق پا با فشردن رگهای وریدی، به حرکت خون از پاها به سمت قلب کمک میکنند. به همین دلیل، عضلات ساق گاهی با نام قلب دوم بدن شناخته میشوند.
البته این نام یک تشبیه است و عضلات ساق نمیتوانند جایگزین قلب واقعی شوند؛ اما آنها یکی از دشوارترین وظایف دستگاه گردش خون، یعنی بازگرداندن خون از پاها برخلاف نیروی جاذبه، را آسانتر میکنند.
قلب، خون سرشار از اکسیژن را از طریق سرخرگها به سراسر بدن پمپاژ میکند. پس از رسیدن خون به پاها، این خون باید از طریق سیاهرگها دوباره به قلب بازگردد؛ اما سیاهرگها مانند قلب قدرت پمپاژ مستقل ندارند. اینجاست که پمپ عضلات ساق پا وارد عمل میشود.
نقش قلب دوم بدن در گردش خون
هنگام راه رفتن یا دویدن، عضلات پشت ساق پا منقبض میشوند. این انقباضها سیاهرگهای اطراف را فشار داده و خون داخل آنها را به سمت بالا هدایت میکنند.
درون سیاهرگها دریچههای کوچکی وجود دارد که مانع برگشت خون به سمت پاها میشوند. بنابراین هر حرکت عضلات ساق مانند یک فشار کوچک، خون را مرحلهبهمرحله به قلب نزدیکتر میکند.
وقتی این سیستم بهخوبی کار کند، از تجمع خون در پاها جلوگیری میشود. اما کاهش عملکرد این پمپ طبیعی میتواند باعث علائمی مانند:
- تورم مچ پاها
- احساس سنگینی در پاها
- درد یا ناراحتی عضلات پا
شود و در بلندمدت با مشکلات مربوط به رگهای پا ارتباط داشته باشد.
ضعف قلب دوم بدن چه ارتباطی با سلامت عمومی دارد؟
پژوهشها نشان دادهاند که عملکرد ضعیف پمپ عضلات ساق ممکن است نشانهای از وضعیت کلی سلامت بدن باشد.
در یک مطالعه در سال ۲۰۲۰، پژوهشگران پروندههای پزشکی ۲۷۲۸ فرد بزرگسال را که آزمایشهای عروقی در کلینیک مایو انجام داده بودند بررسی کردند. نتایج نشان داد افرادی که عملکرد پمپ ساق پای ضعیفتری داشتند، در سالهای بعد احتمال مرگ بیشتری داشتند.
پس از ۱۰ سال، میزان مرگومیر در افراد با عملکرد طبیعی این پمپ حدود ۶ درصد بود، در حالی که این میزان در افراد دارای اختلال عملکرد پمپ ساق به حدود ۱۸ درصد رسید.
البته این یافته به معنی آن نیست که ضعف عضلات ساق مستقیماً باعث مرگ میشود. کاهش عملکرد این بخش ممکن است نشانه عواملی مانند کمتحرکی، کاهش توده عضلانی، مشکلات مفصلی، بیماریهای عصبی یا وضعیت عمومی نامناسب سلامت باشد.
مطالعه بزرگتری در سال ۲۰۲۴ که نزدیک به ۶ هزار نفر را بررسی کرد نیز ارتباط میان کاهش توانایی پمپ ساق پا و افزایش خطر مرگ را تأیید کرد. با این حال، این پژوهشها مشاهدهای هستند و ثابت نمیکنند که تقویت عضلات ساق بهتنهایی باعث افزایش طول عمر خواهد شد.
چگونه قلب دوم بدن را فعال نگه داریم؟
فعال کردن این پمپ طبیعی بسیار ساده است. یکی از بهترین روشها، راه رفتن است. هر قدم باعث انقباض عضلات ساق و کمک به حرکت خون در رگها میشود.
فعالیتهایی مانند:
- پیادهروی سریع
- دویدن
- بالا رفتن از پلهها
- بلند شدن روی پنجه پا
نیز این سیستم را فعال میکنند.
افرادی که ساعتهای طولانی پشت میز مینشینند، بهتر است هر چند وقت یکبار از جای خود بلند شوند و حرکت کنند. انجمن قلب آمریکا توصیه میکند در محیط کار، حداقل هر یک ساعت کمی حرکت کرده و از بیتحرکی طولانی جلوگیری شود.
اگر امکان بلند شدن وجود ندارد، حرکت دادن مچ پا، بالا و پایین بردن پنجه یا بلند کردن پاشنهها در حالت نشسته نیز میتواند عضلات ساق را فعال کند.
ورزش ساق پا و تأثیر آن بر متابولیسم بدن
نقش قلب دوم بدن فقط به گردش خون محدود نمیشود. برخی پژوهشها نشان دادهاند که فعال کردن یک عضله عمقی ساق پا به نام سولئوس ممکن است بر مصرف انرژی بدن و پردازش قند و چربی نیز اثر بگذارد.
در تمرینی که به نام «پوشآپ سولئوس» شناخته میشود، فرد در حالت نشسته، پنجه پاها را روی زمین نگه میدارد و پاشنهها را مرتب بالا و پایین میبرد.
در یک مطالعه کوچک در سال ۲۰۲۲، مشخص شد انقباض مداوم این عضله باعث افزایش مصرف انرژی آن و بهبود پردازش گلوکز و چربی پس از غذا خوردن شد.
همچنین یک مطالعه آزمایشی با تنها ۱۰ فرد مبتلا به پیشدیابت نشان داد انجام این حرکت در طول آزمایش تحمل گلوکز، افزایش قند خون را حدود یکسوم نسبت به حالت نشسته کاهش داد. البته به دلیل تعداد کم شرکتکنندگان، برای نتیجهگیری قطعی به تحقیقات بیشتری نیاز است.
چه زمانی مشکلات پا نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
اگرچه حرکت دادن پاها برای سلامت گردش خون مفید است، اما برخی علائم نباید نادیده گرفته شوند.
تورم مداوم، درد ناگهانی، قرمزی یا گرم شدن یک پا میتواند نشانه لخته خون باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
همچنین چند حرکت ساده زیر میز نمیتواند جایگزین ورزش منظم، فعالیت بدنی کامل یا درمانهای پزشکی ضروری شود.
جمعبندی: قلب دوم بدن را با حرکت حفظ کنید
عضلات ساق پا شاید یک قلب واقعی نباشند، اما نقش مهمی در کمک به سیستم گردش خون دارند. هر بار که قدم برمیدارید یا پاشنه پا را بالا میبرید، این پمپ طبیعی فعال میشود و به بازگشت خون به قلب کمک میکند.
فعال ماندن، کاهش زمان بیحرکتی و تقویت عضلات پا میتواند راهی ساده برای حمایت از سلامت عروق و عملکرد بهتر بدن باشد.
