فیتوئن موجود در گوجهفرنگی
گوجهفرنگی به دلیل وجود لیکوپن و رنگ قرمز شناخته شده است، اما پژوهش جدیدی نشان میدهد فیتوئن (Phytoene)، ترکیبی بیرنگ در این میوه، ممکن است نقش مهمی در سلامت کبد داشته باشد. محققان دانشگاه تافتس آمریکا دریافتند که این ماده میتواند شدت بیماری کبد چرب را در موشها کاهش دهد و شاید توضیح دهد چرا مصرف گوجهفرنگی کامل در برخی مطالعات اثرات محافظتی بیشتری نسبت به مصرف تنها لیکوپن داشته است.
این مطالعه که در مجله Molecular Nutrition & Food Research منتشر شده، به بررسی تأثیر فیتوئن بر بیماری کبد چرب مرتبط با اختلالات متابولیک (MASLD) پرداخته است؛ بیماریای که به دلیل تجمع چربی در سلولهای کبدی ایجاد میشود و امروزه میلیونها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است.
فیتوئن چیست و چرا برای سلامت کبد اهمیت دارد؟
سالهاست که لیکوپن، رنگدانه قرمز گوجهفرنگی، به عنوان یکی از ترکیبات مفید این ماده غذایی مورد توجه قرار گرفته است. لیکوپن یک آنتیاکسیدان قوی است که در بسیاری از مطالعات با فواید سلامتی مرتبط دانسته شده است.
اما دانشمندان متوجه شدند پودر گوجهفرنگی کامل در برخی آزمایشهای حیوانی عملکرد بهتری نسبت به لیکوپن خالص دارد. این موضوع نشان داد که احتمالاً ترکیبات دیگری در گوجهفرنگی وجود دارند که در کنار هم اثرات محافظتی ایجاد میکنند.
یکی از این ترکیبات، فیتوئن است؛ مادهای که گیاهان از آن برای ساخت لیکوپن و سایر کاروتنوئیدها استفاده میکنند. برخلاف لیکوپن که رنگ قرمز دارد، فیتوئن بیرنگ است و به همین دلیل کمتر شناخته شده است.
به گفته پژوهشگران، فیتوئن علاوه بر گوجهفرنگی، در مواد غذایی دیگری مانند هویج، فلفل قرمز، گریپفروت صورتی، هندوانه و زردآلو نیز یافت میشود.
فیتوئن موجود در گوجهفرنگی بر بیماری کبد چرب
برای بررسی اثر فیتوئن بر سلامت کبد، پژوهشگران گروهی از موشها را به مدت شش ماه با رژیمی سرشار از کربوهیدراتهای تصفیهشده تغذیه کردند؛ رژیمی که مشابه الگوهای غذایی مرتبط با افزایش خطر کبد چرب در انسانها است.
برخی از این موشها مقدار مشخصی فیتوئن موجود در گوجهفرنگی دریافت کردند؛ دوزی که تقریباً معادل مصرف روزانه سه تا چهار گوجهفرنگی متوسط یا حدود ۱۰۰ گرم رب گوجهفرنگی برای انسان در نظر گرفته شده بود.
نتایج نشان داد موشهایی که فیتوئن دریافت کرده بودند، با وجود داشتن همان رژیم غذایی ناسالم، دچار کبد چرب شدید کمتری شدند.
محققان بررسی کردند که آیا تغییرات باکتریهای روده دلیل این اثر محافظتی است یا خیر، اما شواهد نشان داد که عامل اصلی، تغییر مستقیم در عملکرد متابولیکی کبد بوده است.
فیتوئن موجود در گوجهفرنگی چگونه به کاهش تجمع چربی در کبد کمک میکند؟
مطالعه نشان داد که فیتوئن باعث فعال شدن برخی پروتئینهای کنترلکننده سوختوساز کبد میشود. این تغییرات به کبد کمک میکند چربیهای اضافی را بیشتر برای تولید انرژی بسوزاند، به جای اینکه آنها را در سلولهای خود ذخیره کند.
به عبارت دیگر، فیتوئن ممکن است مسیرهای طبیعی مصرف چربی در کبد را تقویت کند و از انباشته شدن بیش از حد چربی جلوگیری کند.
با این حال، پژوهشگران یک نکته مهم نیز کشف کردند. موشهایی که فاقد دو آنزیم مورد نیاز برای تبدیل کاروتنوئیدها به ترکیبات فعال بودند، مقدار بیشتری فیتوئن در بدن خود داشتند، اما همان اثر محافظتی را نشان ندادند.
این موضوع نشان میدهد که احتمالاً خود فیتوئن موجود در گوجهفرنگی به تنهایی عامل اصلی نیست و باید در بدن به ترکیبات کوچکتر و فعالتری تبدیل شود تا اثرات مفید خود را نشان دهد.
تفاوتهای ژنتیکی ممکن است اثر فیتوئن را تغییر دهد
دانشمندان معتقدند تفاوتهای ژنتیکی در آنزیمهایی که فیتوئن را پردازش میکنند، ممکن است باعث شود افراد مختلف پاسخ متفاوتی به مصرف این ترکیب داشته باشند.
همچنین در این مطالعه مشخص شد که موشهای ماده مقدار بیشتری فیتوئن در کبد خود ذخیره کردند. این تفاوت ممکن است به تفاوت در جذب یا سوختوساز این ماده مربوط باشد، هرچند هنوز مشخص نیست که آیا این موضوع باعث افزایش اثر محافظتی میشود یا خیر.
آیا مصرف گوجهفرنگی میتواند به پیشگیری از کبد چرب کمک کند؟
پژوهشگران تأکید میکنند که نتایج این مطالعه هنوز در مرحله آزمایش روی حیوانات است و برای تأیید اثرات فیتوئن موجود در گوجهفرنگی در انسان، تحقیقات بیشتری لازم است.
با این حال، یافتهها نشان میدهند که فواید گوجهفرنگی احتمالاً فقط به لیکوپن محدود نمیشود و مجموعهای از ترکیبات طبیعی آن میتوانند در حفظ سلامت بدن نقش داشته باشند.
افزودن گوجهفرنگی و دیگر میوهها و سبزیجات سرشار از کاروتنوئیدها به رژیم غذایی، میتواند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشد؛ الگویی که در کنار فعالیت بدنی و کنترل وزن، برای کاهش خطر مشکلات متابولیک اهمیت دارد.
