بسیاری از افراد تجربه کردهاند که پس از یک شب پر از خوابهای عجیب، طولانی یا احساسی، صبح با ذهنی خسته و بدنی سنگین از خواب بیدار میشوند. در چنین شرایطی معمولاً این تصور شکل میگیرد که مغز تمام شب درگیر فعالیت بوده و همین موضوع باعث خستگی شده است؛ اما پژوهشگران حوزه خواب میگویند واقعیت پیچیدهتر از این تصور رایج است.
بررسیهای علمی نشان میدهد خواب دیدن بخش طبیعی و ضروری چرخه خواب انسان است و تقریباً همه افراد هر شب چندین بار خواب میبینند؛ حتی اگر چیزی از آن را به خاطر نیاورند.
خستگی بعد از خواب دیدن و نقش خواب REM
بیشتر خوابهای ما در مرحلهای به نام خواب REM یا «حرکت سریع چشم» رخ میدهد. این مرحله حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد از کل زمان خواب شبانه را تشکیل میدهد و معمولاً بین چهار تا شش بار در طول شب تکرار میشود. هرچه به ساعات پایانی خواب نزدیکتر میشویم، دورههای REM طولانیتر میشوند.
اگر فرد در طول این مرحله یا بلافاصله پس از آن بیدار شود، احتمال زیادی دارد که خواب خود را به خاطر بیاورد. به همین دلیل کسانی که خوابهای واضح و پرجزئیات را به یاد میآورند، اغلب تصور میکنند تمام شب را در حال خواب دیدن بودهاند؛ در حالی که معمولاً الگوی خواب آنها طبیعی بوده است و فقط در زمان مناسبی برای ثبت خاطرات رؤیا از خواب بیدار شدهاند.
خستگی بعد از خواب دیدن؛ در مغز چه اتفاقی میافتد؟
در طول خواب REM، مغز فعالیت زیادی دارد و از برخی جهات عملکرد آن شبیه زمان بیداری است. بخشهایی از مغز که با احساسات، حافظه و پردازش هیجانات مرتبط هستند، بسیار فعال میشوند. در مقابل، ناحیهای که مسئول منطق و تصمیمگیری عقلانی است فعالیت کمتری دارد. به همین دلیل خوابها اغلب بسیار واقعی، احساسی و در عین حال غیرمنطقی به نظر میرسند.
پژوهشگران توضیح میدهند که با وجود این فعالیت بالا، شواهد موجود نشان نمیدهد انرژی مصرفشده توسط مغز هنگام رؤیا دیدن به تنهایی بتواند عامل خستگی صبحگاهی باشد. در واقع خود خواب دیدن معمولاً کیفیت خواب را کاهش نمیدهد؛ مگر اینکه به کابوسهای مکرر و آزاردهنده تبدیل شود.
علت واقعی خستگی بعد از خواب دیدن چیست؟
به گفته محققان، توضیح منطقیتر این است که اگر خوابی را به خاطر میآورید، احتمالاً در جریان آن از خواب بیدار شدهاید. این بیداریهای کوتاه، حتی اگر فرد متوجه آنها نشود، میتوانند زمان خواب عمیق را کاهش دهند.
خواب عمیق یکی از مهمترین مراحل استراحت مغز است. در این مرحله مغز فرصت پیدا میکند مادهای به نام آدنوزین را پاکسازی کند. این ماده در طول روز در مغز تجمع پیدا میکند و باعث افزایش احساس خوابآلودگی میشود. اگر خواب عمیق به اندازه کافی ادامه پیدا نکند، بخشی از این فرایند پاکسازی ناقص میماند و فرد روز بعد احساس خستگی بیشتری خواهد داشت.
خستگی بعد از خواب دیدن و پدیده «اینرسی خواب»
عامل مهم دیگر، زمان بیدار شدن است. بیدار شدن ناگهانی از خواب REM میتواند حالتی به نام «اینرسی خواب» ایجاد کند؛ وضعیتی که در آن مغز برای مدتی در حالت نیمهخواب باقی میماند و فرد احساس گیجی، سنگینی ذهن و کاهش تمرکز میکند.
بنابراین احساس خستگی صبحگاهی معمولاً نتیجه خودِ رؤیا نیست، بلکه به این موضوع مربوط میشود که فرد در چه مرحلهای از چرخه خواب بیدار شده است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
پژوهشگران هشدار میدهند اگر فرد تقریباً هر روز بیشتر خوابهای خود را به یاد میآورد، مرتب با احساس خستگی از خواب بیدار میشود یا تصور میکند تعداد خوابهایش به شکل غیرعادی افزایش یافته است، ممکن است خواب او به طور مکرر دچار اختلال شود. در چنین شرایطی مغز فرصت کافی برای تجربه مراحل عمیق و ترمیمکننده خواب را پیدا نمیکند.
اگر این وضعیت به طور مداوم بر کیفیت زندگی، تمرکز یا عملکرد روزانه تأثیر بگذارد، مشورت با پزشک یا متخصص خواب میتواند به شناسایی علت اصلی مشکل کمک کند.
جمعبندی
برخلاف باور رایج، خوابهای واضح و طولانی لزوماً باعث خستگی نمیشوند. یافتههای علمی نشان میدهد آنچه بیشتر موجب احساس کسالت پس از بیدار شدن میشود، وقفه در خواب عمیق و بیدار شدن در مرحله REM است. بنابراین اگر بعد از یک رؤیای پرجزئیات احساس خستگی میکنید، احتمالاً مشکل از خود خواب نیست؛ بلکه از زمان و کیفیت بیدار شدن شما ناشی میشود.
