درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی رویکردی آزمایشی است که در یک مطالعه کوچک، به برخی افراد مبتلا به نابینایی شدید کمک کرده است توانایی محدودی برای تشخیص اشیا و تعیین موقعیت آنها به دست آورند. این روش با ترکیب تزریق ژن به شبکیه چشم و استفاده از عینکهای ویژهای که الگوهای نوری مشخصی ایجاد میکنند، تلاش میکند سلولهای باقیمانده شبکیه را به نور حساس کند. نتایج این پژوهش امیدوارکننده است، اما هنوز نمیتوان آن را درمانی قطعی برای نابینایی دانست.
درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی چگونه عمل میکند؟
این روش آزمایشی که درمان اپتوژنتیک نام دارد، برای کمک به افرادی طراحی شده است که به دلیل بیماریهای ارثی شبکیه، بینایی خود را بهشدت از دست دادهاند.
یکی از این بیماریها، رتینیت پیگمنتوزا (Retinitis Pigmentosa) است؛ گروهی از اختلالات ژنتیکی که در آنها سلولهای گیرنده نور در شبکیه بهتدریج آسیب میبینند. کاهش دید در شب و محدود شدن میدان بینایی از نشانههای اولیه این بیماری هستند و در برخی افراد، روند پیشرفت بیماری به نابینایی منجر میشود.
از آنجا که بیش از ۱۰۰ ژن مختلف میتوانند در بروز این بیماری نقش داشته باشند، طراحی درمانی جداگانه برای هر عامل ژنتیکی دشوار است. درمان اپتوژنتیک با رویکردی متفاوت تلاش میکند سلولهای عصبی باقیمانده شبکیه را به نور حساس کند.
در این روش، پژوهشگران ژنی را به کمک یک ویروس اصلاحشده به سلولهای گانگلیونی شبکیه منتقل میکنند. این ژن دستور ساخت پروتئینی حساس به نور به نام ChrimsonR را در اختیار سلولها قرار میدهد. سلولهای گانگلیونی معمولاً پیامهای بینایی را از شبکیه به سمت مغز منتقل میکنند.
درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی؛ نقش عینکهای ویژه در بازگرداندن بینایی
تزریق ژن بهتنهایی بخش دیگری از این فناوری را کامل نمیکند. بیماران باید از عینکهای ویژهای استفاده کنند که برای تحریک سلولهای شبکیه طراحی شدهاند.
این عینکها به دوربینی مجهز هستند که تغییرات روشنایی محیط را ثبت میکند. سپس یک پردازنده، اطلاعات تصویری را به الگوهایی از نور کهربایی تبدیل میکند و یک پروژکتور این الگوها را به شبکیه میتاباند.
پروتئین حساس به نور که پس از انتقال ژن در سلولهای شبکیه تولید شده است، به این نور واکنش نشان میدهد و به فعال شدن سلولها کمک میکند. عینک همچنین شدت نور محیط را در نظر میگیرد و سیگنالهای نوری را متناسب با شرایط تنظیم میکند.
به این ترتیب، ترکیب ژندرمانی و تحریک نوری میتواند مسیری برای انتقال اطلاعات بینایی به مغز فراهم کند؛ هرچند این فرایند هنوز توانایی ایجاد بینایی طبیعی و کامل را ندارد.
نتایج مطالعه درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی چه بود؟
این پژوهش که نتایج آن در مجله پزشکی The New England Journal of Medicine منتشر شده است، ۱۰ فرد مبتلا به کاهش شدید بینایی در هر دو چشم را بررسی کرد. هر شرکتکننده یک تزریق ژنی در چشمی دریافت کرد که بینایی ضعیفتری داشت.
هدف اصلی مطالعه ارزیابی ایمنی روش بود، اما پژوهشگران حساسیت به نور و توانایی تشخیص اشیا را نیز بررسی کردند.
نتایج نشان داد که از میان ۱۰ شرکتکننده، هفت نفر پس از درمان حساسیت بیشتری به نور پیدا کردند. میزان این افزایش در افراد مختلف متفاوت بود و از حدود دو برابر تا ۶۲ برابر متغیر بود.
در بخش دیگری از مطالعه، هشت شرکتکننده آزمایشهایی برای تشخیص و مکانیابی اشیا انجام دادند. آنها باید وسایلی مانند دفترچه یا جعبه کوچک منگنه را تشخیص میدادند، محل آنها را پیدا میکردند و به سمتشان دست دراز میکردند.
چهار نفر در جلسات تکرارشونده، هنگام استفاده از عینکها بهطور مداوم در تشخیص دفترچه عملکرد بهتری نشان دادند. بااینحال، سایر شرکتکنندگان در مجموع بهبود پایداری در آزمونها نداشتند.
بررسی فعالیت مغز در پنج نفر نیز شواهدی ارائه کرد که با رسیدن سیگنالهای بینایی به مغز سازگار بود؛ هرچند این بخش از پژوهش محدودیتهایی داشت.
درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی؛ عوارض و محدودیتهای درمان آزمایشی
با وجود نتایج امیدوارکننده، این روش همچنان در مرحله پژوهش قرار دارد. در این مطالعه، ۳۴ عارضه مرتبط با چشم در ۹ شرکتکننده ثبت شد که بیشتر آنها خفیف یا متوسط بودند. هفت نفر دچار التهاب داخل چشم شدند که با درمان برطرف شد و پیامد ماندگاری گزارش نشد.
یک عارضه شدید نیز شامل انسداد موقت شریان مرکزی شبکیه بلافاصله پس از تزریق بود که طی چند دقیقه و پس از دریافت دارو برطرف شد.
همچنین، این پژوهش تنها ۱۰ شرکتکننده داشت، گروه کنترل نداشت و بهصورت تصادفی انجام نشده بود. بنابراین، برای تعیین میزان اثربخشی و بررسی دقیقتر خطرات احتمالی، به مطالعات گستردهتر نیاز است.
پژوهشگران تأکید کردهاند که این روش هنوز امکان تشخیص چهره یا خواندن را فراهم نمیکند. افزایش حساسیت حسگر اپتوژنتیک نیز یکی از زمینههایی است که برای بهبود عملکرد درمان دنبال میشود.
آینده درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی
نتایج این مطالعه نشان میدهد که درمان ژنتیکی بازگرداندن بینایی ممکن است در برخی افراد مبتلا به نابینایی ناشی از بیماریهای شبکیه، توانایی محدودی برای تشخیص نور و اشیا ایجاد کند. بااینحال، میزان پاسخ به درمان در افراد متفاوت است و هنوز مشخص نیست این روش در جمعیتهای بزرگتر تا چه اندازه مؤثر و ایمن خواهد بود.
این فناوری در حال حاضر جایگزینی برای بینایی طبیعی نیست، اما میتواند مسیر تازهای برای بررسی روشهای درمانی در افرادی باشد که سلولهای حساس به نور شبکیه خود را از دست دادهاند.
