درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون در ژاپن وارد مرحلهای تازه شده است. شرکت داروسازی سومیتومو فارما (Sumitomo Pharma) اعلام کرده است که نخستین بیمار در جهان این درمان نوآورانه را دریافت کرده است. این روش پس از تأیید مشروط نهادهای نظارتی ژاپن در ماه مارس، در بیمارستان دانشگاه کیوتو اجرا شد. هدف این درمان، پیوند سلولهایی به مغز است که میتوانند به سلولهای تولیدکننده دوپامین تبدیل شوند؛ مادهای شیمیایی که نقش مهمی در کنترل حرکات بدن دارد. نتایج اولیه یک کارآزمایی بالینی نیز نشانههایی امیدوارکننده داشتهاند، هرچند برای مشخصشدن اثربخشی و ایمنی بلندمدت این روش، به بررسیهای بیشتری نیاز است.
بیماری پارکینسون چیست و چرا درمان آن اهمیت دارد؟
بیماری پارکینسون یک اختلال عصبی مزمن و پیشرونده است که دستگاه حرکتی بدن را تحت تأثیر قرار میدهد. لرزش، دشواری در حرکت و مشکلات کنترل حرکات از جمله نشانههای این بیماری هستند. بیش از ۱۰ میلیون نفر در سراسر جهان با این بیماری زندگی میکنند.
یکی از ویژگیهای مهم پارکینسون، از بین رفتن سلولهای عصبی تولیدکننده دوپامین است. دوپامین در انتقال پیامهای عصبی مرتبط با حرکت نقش دارد و کاهش آن میتواند به بروز علائم حرکتی منجر شود.
درمانهای موجود میتوانند به کاهش علائم بیماری کمک کنند، اما طبق توضیحات بنیاد پارکینسون، این روشها معمولاً قادر نیستند روند پیشرفت بیماری را متوقف کنند یا آن را به عقب برگردانند. به همین دلیل، پژوهشگران در حال بررسی رویکردهایی هستند که بتوانند سلولهای آسیبدیده یا ازدسترفته را جایگزین کنند.
درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون چگونه عمل میکند؟
روش جدید شرکت سومیتومو فارما بر استفاده از سلولهای بنیادی پرتوان القایی یا iPS استوار است. این سلولها از سلولهای بالغ و تخصصیافته به دست میآیند که با استفاده از فرایندهای خاص، به حالتی بازگردانده میشوند که توانایی تبدیلشدن به انواع مختلف سلولهای بدن را داشته باشند.
در روش درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون، سلولهای بنیادی از اهداکنندگان سالم تهیه میشوند و سپس در شرایط آزمایشگاهی به سلولهای پیشساز تولیدکننده دوپامین تبدیل میشوند. این سلولها پس از آمادهسازی، به مغز بیمار پیوند زده میشوند تا زمینه جایگزینی بخشی از سلولهای ازدسترفته فراهم شود.
ایده اصلی این رویکرد آن است که بهجای تمرکز صرف بر کنترل علائم، سلولهایی جایگزین شوند که در بروز مشکلات حرکتی نقش دارند. با این حال، هنوز مشخص نیست که این سلولهای پیوندی تا چه اندازه میتوانند عملکرد مورد انتظار را در مغز بیماران ایجاد کنند و اثر آنها در طولانیمدت چقدر پایدار خواهد بود.
نتایج اولیه کارآزمایی بالینی درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون چه میگویند؟
پیش از اجرای درمان برای نخستین بیمار خارج از مرحله اعلام نتایج کارآزمایی، این روش در یک مطالعه بالینی روی هفت بیمار بررسی شده بود. شرکتکنندگان بین ۵۰ تا ۶۹ سال سن داشتند و در هر دو سمت مغز آنها، پنج یا ۱۰ میلیون سلول پیوند زده شد.
پژوهشگران وضعیت این بیماران را به مدت دو سال زیر نظر گرفتند. طبق گزارش منتشرشده، در طول این دوره عارضه جانبی عمدهای مشاهده نشد و چهار نفر از هفت بیمار بهبود علائم را تجربه کردند.
این یافتهها از نظر بررسی امکان استفاده از سلولهای بنیادی برای درمان پارکینسون اهمیت دارند، اما برای نتیجهگیری قطعی کافی نیستند. تعداد شرکتکنندگان مطالعه محدود بوده است و بهبود علائم در چهار بیمار بهتنهایی ثابت نمیکند که این درمان برای همه بیماران مؤثر خواهد بود.
همچنین، نبود عوارض عمده در این گروه کوچک، تضمینی برای ایمنی درمان در جمعیت گستردهتر یا در دورههای طولانیتر نیست. برای ارزیابی دقیقتر، باید بیماران بیشتری بررسی شوند و نتایج آنها در طول زمان مورد پیگیری قرار گیرد.
برنامه ژاپن برای گسترش درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون
شرکت سومیتومو فارما اعلام کرده است که قصد دارد تا مارس ۲۰۲۹، پیوند سلولهای بنیادی را برای ۲۰ تا ۳۰ بیمار انجام دهد. این شرکت همچنین یک کارآزمایی بالینی از این درمان را در ایالات متحده دنبال میکند.
این برنامه میتواند اطلاعات بیشتری درباره کاربرد عملی این روش، ایمنی آن و میزان تأثیرگذاری بر علائم پارکینسون فراهم کند. بررسی تعداد بیشتری از بیماران به پژوهشگران کمک خواهد کرد تا تفاوت پاسخ افراد به درمان را بهتر ارزیابی کنند.
بر اساس گزارش رسانههای محلی ژاپن، تأیید کامل درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون به تأیید ایمنی و اثربخشی آن طی هفت سال آینده وابسته خواهد بود. بنابراین، تأیید مشروط فعلی را نباید به معنای اثبات قطعی اثربخشی یا دسترسی گسترده و بدون محدودیت به درمان دانست.
ژاپن و گسترش کاربرد سلولهای بنیادی پرتوان القایی
پیشرفت درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون بخشی از تلاشهای ژاپن برای استفاده از فناوری سلولهای بنیادی در درمان بیماریهای مختلف است.
حدود یک ماه پیش از اعلام نخستین پیوند برای پارکینسون، بیمارستانی در اوساکا نخستین جراحی جهان را با استفاده از ورقههایی از سلولهای عضله قلب مشتقشده از سلولهای بنیادی پرتوان القایی انجام داده بود. این سلولها با هدف کمک به تشکیل رگهای خونی جدید و بازیابی عملکرد قلب به کار گرفته شدند. آن درمان نیز در ماه مارس تأیید مشروط ژاپن را دریافت کرده بود.
این نمونه نشان میدهد که فناوری سلولهای بنیادی پرتوان القایی در حال بررسی برای کاربردهای درمانی گوناگون است. با این حال، نتایج هر درمان باید جداگانه و بر اساس شواهد بالینی مربوط به همان بیماری ارزیابی شود.
چشمانداز درمان پارکینسون با سلولهای بنیادی
اجرای نخستین پیوند سلولهای بنیادی برای پارکینسون در ژاپن، گامی مهم در بررسی روشهای درمانی مبتنی بر جایگزینی سلولهای عصبی به شمار میرود. نتایج اولیه مطالعه هفت بیمار، از جمله بهبود علائم در چهار نفر و نبود عوارض جانبی عمده طی دو سال پیگیری، دلایلی برای ادامه پژوهش فراهم کردهاند.
با وجود این، هنوز نمیتوان این روش را درمانی قطعی برای پارکینسون دانست. تعداد محدود شرکتکنندگان، ضرورت پیگیری طولانیمدت و نیاز به تأیید نهایی ایمنی و اثربخشی، از جمله مواردی هستند که باید در مراحل بعدی بررسی شوند.
ادامه کارآزماییهای بالینی درمان سلولهای بنیادی برای پارکینسون در ژاپن و ایالات متحده میتواند روشن کند که این روش تا چه اندازه برای بیماران مفید است و آیا میتواند در آینده به یکی از گزینههای درمانی بیماری پارکینسون تبدیل شود.
