خواب عمیق و هورمون رشد؛ ارتباطی دوطرفه
خواب عمیق و هورمون رشد ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند و هر دو در سلامت جسم و مغز نقش ایفا میکنند. پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، مدار عصبیای را شناسایی کردهاند که ترشح هورمون رشد را هنگام خواب تنظیم میکند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که خواب نهتنها ترشح این هورمون را تحریک میکند، بلکه هورمون رشد نیز با ارسال پیامهایی به مغز بر زمان بیدارشدن تأثیر میگذارد.
این پژوهش که نتایج آن در مجله علمی Cell منتشر شده است، به درک بهتر سازوکارهای تنظیم خواب، ترمیم بافتهای بدن و سوختوساز کمک میکند. البته آزمایشها روی موشها انجام شدهاند و برای مشخصشدن عملکرد دقیق این مدار در انسان، به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
هورمون رشد چه نقشی در سلامت بدن دارد؟
هورمون رشد معمولاً با رشد کودکان و نوجوانان شناخته میشود، اما اهمیت آن به دوران کودکی محدود نیست. این هورمون در بزرگسالی نیز به حفظ عضلات و استخوانها، تنظیم مصرف چربی ذخیرهشده و کنترل قند خون کمک میکند.
در دوران نوجوانی، خواب کافی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هورمون رشد در فرایند رشد جسمی نقش مهمی ایفا میکند. در بزرگسالان نیز تنظیم مناسب این هورمون برای حفظ بافتهای بدن و عملکرد طبیعی سوختوساز ضروری است.
اختلال مداوم خواب میتواند تنظیم ترشح هورمون رشد را مختل کند. از آنجا که این هورمون در متابولیسم چربی و گلوکز نقش دارد، خواب ناکافی ممکن است با افزایش خطر مشکلاتی مانند چاقی، دیابت و بیماریهای قلبیعروقی ارتباط داشته باشد.
خواب عمیق و هورمون رشد؛ مغز چگونه ترشح هورمون رشد را کنترل میکند؟
برای بررسی ارتباط خواب عمیق و هورمون رشد، پژوهشگران بر ناحیهای از مغز به نام هیپوتالاموس تمرکز کردند. این ناحیه در تنظیم فرایندهایی مانند گرسنگی، دمای بدن، ترشح هورمونها و چرخه خواب و بیداری نقش دارد.
دانشمندان دو نوع پیامرسان شیمیایی را بررسی کردند که اثرات متفاوتی بر ترشح هورمون رشد دارند:
- هورمون آزادکننده هورمون رشد (GHRH): ترشح هورمون رشد را تحریک میکند.
- سوماتواستاتین: ترشح هورمون رشد را مهار میکند.
این دو پیامرسان با تنظیم فعالیت غده هیپوفیز، که در قاعده مغز قرار دارد، به کنترل میزان هورمون رشد در خون کمک میکنند.
پژوهشگران برای بررسی عملکرد این سیستم، فعالیت سلولهای عصبی موشها را با استفاده از الکترودهای کاشتهشده در مغز ثبت کردند. آنها همچنین با تحریک نوری سلولهای عصبی مشخص، واکنش بخشهای مختلف این مدار را بررسی کردند.
خواب عمیق و هورمون رشد؛ مراحل مختلف خواب چگونه بر هورمون رشد تأثیر میگذارند؟
یکی از یافتههای پژوهش این بود که فعالیت سلولهای عصبی تنظیمکننده هورمون رشد، در مراحل مختلف خواب الگوهای متفاوتی دارد.
در مرحله خواب با حرکات سریع چشم یا REM، که معمولاً با رؤیاهای زنده همراه است، فعالیت مرتبط با هر دو پیامرسان GHRH و سوماتواستاتین افزایش مییابد. با وجود اثرات متضاد این دو ماده، هماهنگی فعالیت آنها در این مرحله به افزایش ترشح هورمون رشد کمک میکند.
در مرحله خواب بدون حرکات سریع چشم یا NREM، الگوی فعالیت متفاوت است. فعالیت سوماتواستاتین کاهش مییابد و در نتیجه، اثر مهاری آن کمتر میشود. همزمان، فعالیت GHRH تا حدی افزایش پیدا میکند. ترکیب این تغییرات نیز به ترشح هورمون رشد کمک میکند.
این یافتهها نشان میدهند که مغز میتواند از طریق الگوهای عصبی متفاوت در مراحل مختلف خواب، ترشح یک هورمون مهم را تنظیم کند.
هورمون رشد چگونه بر بیدارشدن تأثیر میگذارد؟
نکته جالب این پژوهش آن است که ارتباط میان خواب و هورمون رشد یکطرفه نیست. درحالیکه خواب ترشح هورمون رشد را تحریک میکند، این هورمون نیز بر مدارهای عصبی تنظیمکننده بیداری اثر میگذارد.
پژوهشگران دریافتند که با افزایش تدریجی هورمون رشد در طول خواب، فعالیت نورونهای ناحیهای از ساقه مغز به نام لوکوس سرولئوس تحریک میشود. این ناحیه در تنظیم هوشیاری، توجه و فعالیتهای شناختی نقش دارد و افزایش فعالیت آن میتواند به گذار از خواب به بیداری کمک کند.
بااینحال، رابطه میان فعالیت این ناحیه و بیداری ساده نیست. یافتههای پژوهشی دیگری از همین گروه نشان دادهاند که تحریک بیشازحد نورونهای لوکوس سرولئوس، برخلاف انتظار، میتواند به خوابآلودگی منجر شود.
بنابراین، تعادل فعالیت این مدار عصبی اهمیت زیادی دارد. خواب ناکافی ممکن است ترشح هورمون رشد را کاهش دهد و افزایش بیشازحد فعالیت هورمونی نیز میتواند بر سازوکارهای بیداری تأثیر بگذارد.
خواب عمیق و هورمون رشد؛ ارتباط خواب عمیق با سلامت مغز و سوختوساز
اهمیت این یافتهها فقط به رشد و ترمیم عضلات محدود نمیشود. ازآنجاکه لوکوس سرولئوس در توجه، هوشیاری و عملکرد شناختی نقش دارد، ارتباط آن با هورمون رشد میتواند به درک بهتر رابطه خواب و عملکرد مغز کمک کند.
پژوهشگران امیدوارند شناخت دقیقتر این مدار عصبی در آینده به بررسی روشهای درمانی جدید برای برخی اختلالات خواب و مشکلات مرتبط با تنظیم هورمونها کمک کند. این یافتهها ممکن است برای مطالعه اختلالات خواب مرتبط با بیماریهای متابولیک و عصبی، از جمله دیابت، پارکینسون و آلزایمر، نیز مفید باشند.
بااینحال، هنوز مشخص نیست که این سازوکارها در انسان دقیقاً چگونه عمل میکنند یا آیا میتوان با هدف قرار دادن آنها درمانهای ایمن و مؤثری توسعه داد. برای پاسخ به این پرسشها، پژوهشهای بیشتری لازم است.
جمعبندی
پژوهش جدید نشان میدهد خواب عمیق و هورمون رشد بخشی از یک سیستم تنظیمی دوطرفه هستند: خواب ترشح هورمون رشد را تقویت میکند و این هورمون نیز از طریق مدارهای عصبی بر بیداری اثر میگذارد. این ارتباط میتواند به حفظ عضلات و استخوانها، تنظیم سوختوساز و عملکرد طبیعی مغز کمک کند.
این مطالعه بار دیگر نشان میدهد خواب صرفاً دورهای برای استراحت نیست، بلکه فرایندی فعال است که طی آن مغز و هورمونها برای حفظ تعادل و سلامت بدن با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.
