تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی به موضوعی بحثبرانگیز در حوزه سلامت زنان تبدیل شده است. اگرچه این هورمون بیشتر با ویژگیهای جنسی مردانه شناخته میشود، بدن زنان نیز آن را تولید میکند و در سالهای اخیر، استفاده از آن برای کاهش برخی علائم یائسگی افزایش یافته است. اما شواهد علمی درباره فواید این درمان چه میگویند؟ پژوهشها نشان میدهند که تستوسترون میتواند در شرایط مشخصی مفید باشد، اما شواهد کافی برای تأیید اثربخشی آن در بسیاری از مشکلات دیگر مرتبط با یائسگی وجود ندارد.
تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی چه اهمیتی دارد؟
تستوسترون در تخمدانها و غدد فوقکلیوی زنان تولید میشود. همچنین بدن میتواند با تغییر برخی هورمونهای دیگر در بافتهایی مانند چربی، پوست و عضلات، تستوسترون بسازد. غلظت این هورمون در خون زنان معمولاً ۱۰ تا ۱۵ برابر کمتر از مردان است، اما همچنان در عملکرد بخشهای مختلف بدن نقش دارد.
تستوسترون علاوه بر مشارکت در تولید استرادیول، یکی از انواع اصلی استروژن در زنان، مستقیماً بر بافتهایی مانند استخوانها، عضلات، قلب، رگهای خونی و مغز اثر میگذارد.
سطح تستوسترون در طول سالهای باروری بهتدریج کاهش مییابد؛ بااینحال، برخلاف استروژن، این کاهش معمولاً در زمان یائسگی ناگهانی نیست. اندازهگیری دقیق سطح این هورمون در زنان نیز دشوار است، زیرا غلظت آن پایین است و آزمایشهای معمولی همیشه نمیتوانند آن را با دقت کافی اندازهگیری کنند.
شواهد علمی درباره فواید تستوسترون برای زنان
قویترین شواهد علمی درباره استفاده از تستوسترون در زنان به درمان اختلال میل جنسی کمفعال (HSDD) مربوط میشود. این اختلال به کاهش مداوم میل جنسی گفته میشود که باعث ناراحتی فرد میشود.
یک فراتحلیل در سال ۲۰۱۹ که نتایج ۳۶ کارآزمایی تصادفیسازیشده را بررسی کرد، نشان داد تجویز تستوسترون با دوز کنترلشده میتواند میل و رضایت جنسی را در برخی زنان پس از یائسگی بهبود دهد. دستورالعملهای بالینی بینالمللی نیز این درمان را برای اختلال میل جنسی کمفعال به رسمیت شناختهاند.
بااینحال، میل جنسی فقط به سطح هورمونها وابسته نیست. عواملی مانند کیفیت روابط، استرس، خستگی و سلامت روان نیز در آن نقش دارند. بنابراین، تستوسترون بهتنهایی تعیینکننده میل جنسی نیست.
در مقابل، برای تأیید فواید تستوسترون در سایر مشکلات مرتبط با یائسگی، شواهد حاصل از کارآزماییهای بالینی باکیفیت هنوز کافی نیست.
تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی؛ آیا تستوسترون میتواند خلقوخو و تمرکز را بهبود دهد؟
برخی زنان گزارش میکنند که با وجود تنظیم درمان هورمونی معمول یائسگی، همچنان با علائمی روبهرو هستند که زندگی روزمره آنها را تحت تأثیر قرار میدهد. بعضی از این افراد پس از اضافهشدن تستوسترون به درمان خود، از بهبود وضعیتشان خبر میدهند.
در یک مطالعه بریتانیایی روی ۵۱۰ زن مراجعهکننده به یک کلینیک تخصصی یائسگی، شرکتکنندگان پس از چهار ماه استفاده از ژل تستوسترون، بهبودهایی در خلقوخو، علائم شناختی و میل جنسی گزارش کردند.
این نتایج قابلتوجهاند، اما ثابت نمیکنند که تستوسترون مستقیماً باعث این تغییرات شده است. برای مشخصشدن رابطه علت و معلولی، انجام کارآزماییهای تصادفیسازیشده بیشتری ضروری است.
خطرات تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی چیست؟
یکی از مشکلات مهم، محدودبودن محصولات اختصاصی تستوسترون برای زنان در بسیاری از کشورهاست. در نتیجه، برخی افراد از ژلهای تولیدشده برای مردان استفاده میکنند؛ محصولاتی که تنظیم دقیق دوز آنها برای زنان دشوارتر است.
مصرف بیش از حد تستوسترون ممکن است سطح این هورمون را از محدوده طبیعی زنان بالاتر ببرد و احتمال بروز عوارضی مانند آکنه و افزایش موهای صورت و بدن را بیشتر کند.
همچنین اطلاعات کافی درباره ایمنی بلندمدت این درمان، بهویژه در زمینه بیماریهای قلبی، سکته مغزی و سرطان پستان، در دسترس نیست. بسیاری از کارآزماییهای انجامشده کوتاهمدت بودهاند و زنان دارای خطر بالاتر برخی بیماریها را شامل نشدهاند.
به همین دلیل، استفاده از تستوسترون باید با ارزیابی پزشکی و توجه به دوز مصرفی انجام شود؛ نه صرفاً بر اساس تجربه دیگران یا امید به کاهش تمام علائم یائسگی.
تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی؛ چرا دسترسی به تستوسترون مخصوص زنان اهمیت دارد؟
با وجود افزایش تقاضا، تولید و عرضه محصولات اختصاصی تستوسترون برای زنان با سرعت کمتری پیش رفته است. برای نمونه، در آمریکا هنوز محصول تأییدشدهای از تستوسترون مخصوص زنان وجود ندارد. در استرالیا، کرم Androfeme در سال ۲۰۲۰ برای استفاده زنان ثبت شد و بریتانیا نیز در ژوئیه ۲۰۲۵ مجوز عرضه آن را صادر کرد؛ هرچند این محصول هنوز بهطور معمول از طریق خدمات سلامت ملی بریتانیا در دسترس نیست.
در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نشستی عمومی برای بررسی شواهد موجود و نیاز به توسعه داروهای مناسب زنان برگزار کرد.
در مجموع، تستوسترون برای زنان در دوران یائسگی بیشترین پشتوانه علمی را در درمان اختلال میل جنسی کمفعال دارد. درباره فواید احتمالی آن برای خلقوخو و عملکرد شناختی هنوز به پژوهشهای دقیقتری نیاز است و ایمنی بلندمدت آن نیز بهطور کامل مشخص نشده است. توسعه محصولات مخصوص زنان و انجام مطالعات گستردهتر میتواند به روشنشدن فواید و خطرات این درمان کمک کند.
