بازیهای ویدیویی و تأثیر آنها بر عملکرد مغز
بازیهای ویدیویی سالهاست موضوع بحث میان پژوهشگران علوم شناختی هستند. برخی آنها را ابزاری برای تقویت تواناییهای ذهنی میدانند و برخی دیگر معتقدند مهارتهایی که در بازی به دست میآید، تنها در همان محیط بازی کاربرد دارد.
اکنون پژوهشی تازه که در مجله Acta Psychologica منتشر شده، با بررسی نتایج دهها مطالعه علمی نشان میدهد بازیهای ویدیویی میتوانند به شکل محدود، عملکرد ذهنی افراد را بهبود دهند؛ بهویژه در زمینه حافظه.
این پژوهش دربارهی بازیهای ویدیویی چگونه انجام شد؟
این مطالعه توسط «رومی ژائو» از دانشگاه نرمال شانگهای و همکارانش انجام شد.
پژوهشگران دادههای ۱۳۳ مطالعه مستقل را که در مجموع شامل ۱۴ هزار و ۲۴۵ شرکتکننده بود، بررسی کردند. این مرور نظاممند و فراتحلیل، نتایج تحقیقات انجامشده روی کودکان، بزرگسالان، سالمندان، افراد سالم و حتی برخی بیماران مانند مبتلایان به افسردگی یا اماس را کنار هم قرار داد تا تصویری دقیقتر از تأثیر بازیهای ویدیویی بر تواناییهای شناختی ارائه دهد.
حافظه؛ مهمترین مهارتی که از بازیهای ویدیویی سود میبرد
در نخستین بخش تحلیل، پژوهشگران رابطه میان میزان بازی کردن افراد و عملکرد آنها در آزمونهای شناختی را بررسی کردند.
نتیجه نشان داد ارتباط میان بازی کردن و تواناییهای ذهنی به طور کلی ضعیف اما مثبت است. با این حال، در میان تمام مهارتهای شناختی، تنها حافظه ارتباطی پایدار و قابل اعتماد با میزان بازی کردن داشت.
البته پژوهشگران تأکید میکنند این نوع مطالعات نمیتواند ثابت کند که بازی کردن باعث تقویت حافظه میشود. احتمال دیگری نیز وجود دارد؛ اینکه افرادی با حافظه قویتر، بیشتر به انجام بازیهای ویدیویی علاقه داشته باشند.
گیمرها در چه مهارتهایی عملکرد بهتری داشتند؟
در بخش دوم پژوهش، عملکرد گیمرهای حرفهای با افرادی که بازی نمیکردند مقایسه شد.
نتایج نشان داد گیمرها در چندین مهارت شناختی عملکرد بهتری دارند؛ از جمله:
- حافظه
- توانایی تجسم فضایی
- توجه دیداری
- هوش
- کنترل شناختی
کنترل شناختی به توانایی مغز برای مهار واکنشهای ناگهانی، تغییر سریع بین وظایف مختلف و حفظ تمرکز گفته میشود.
به اعتقاد پژوهشگران، بسیاری از بازیهای ویدیویی نیازمند تمرکز مداوم، تصمیمگیری سریع و پردازش همزمان حجم زیادی از اطلاعات هستند و همین موضوع میتواند به سازگاری بیشتر شبکههای عصبی مغز کمک کند.
آیا بازی کردن واقعاً باعث بهبود عملکرد ذهنی میشود؟
مهمترین بخش این پژوهش، بررسی مطالعات آزمایشی بود؛ یعنی تحقیقاتی که در آن افراد برای مدتی مشخص بازی میکردند و سپس عملکرد ذهنی آنها اندازهگیری میشد.
نتایج نشان داد انجام بازیهای ویدیویی در مقایسه با استراحت یا فعالیتهای دیگر، باعث بهبود اندکی در عملکرد شناختی میشود.
در این بخش نیز حافظه بیش از سایر تواناییها از بازی کردن سود برد.
پژوهشگران معتقدند محیطهای پیچیده و گسترده بازیهای امروزی، مغز را وادار میکنند مسیرها، مکانها و اطلاعات مختلف را به خاطر بسپارد؛ فرایندی که میتواند به شکلگیری بهتر حافظه کمک کند.
بازیهای ویدیویی؛ دوپامین چه نقشی در این فرآیند دارد؟
یکی از توضیحهای ارائهشده در این مطالعه به نقش ماده شیمیایی دوپامین مربوط میشود.
در بسیاری از بازیهای ویدیویی، بازیکن مرتباً پاداش دریافت میکند؛ مانند عبور از یک مرحله یا پیدا کردن آیتمهای مخفی. این پاداشها باعث ترشح دوپامین در مغز میشوند.
دوپامین علاوه بر ایجاد احساس انگیزه و لذت، به تثبیت خاطرات جدید نیز کمک میکند. به همین دلیل، هنگام انجام فعالیتهای جذاب، مغز اطلاعات مهم را بهتر ذخیره میکند و مسیرهای عصبی مرتبط با حافظه تقویت میشوند.
بازیهای ویدیویی؛ نوع بازی یا سن افراد تفاوتی ایجاد کرد؟
پژوهشگران همچنین بررسی کردند که آیا سبک بازی، سن، جنسیت یا فرهنگ افراد بر نتایج اثر میگذارد یا خیر.
آنها بازیها را در گروههایی مانند بازیهای استراتژی، معمایی، حرکتی و تیراندازی دستهبندی کردند، اما برخلاف برخی مطالعات گذشته، هیچیک از این عوامل تأثیر معناداری بر نتایج نداشت.
به بیان دیگر، در این تحلیل گسترده، نوع بازی یا ویژگیهای جمعیتشناختی شرکتکنندگان تفاوت محسوسی در میزان بهبود عملکرد ذهنی ایجاد نکرد.
محدودیتهای پژوهش دربارهی ارتباط بازیهای ویدویی و بهبود حافظه
پژوهشگران تأکید میکنند که بیشتر مطالعات بررسیشده از کیفیت علمی متوسط برخوردار بودند و روش اجرای آنها با یکدیگر تفاوت داشت.
مدت زمان بازی نیز بسیار متغیر بود؛ برخی شرکتکنندگان تنها چند دقیقه بازی کرده بودند، در حالی که برخی دیگر طی چند هفته دهها ساعت به بازی پرداخته بودند. همچنین هنوز مشخص نیست این بهبودهای شناختی تا چه مدت پس از کنار گذاشتن بازی باقی میمانند.
به همین دلیل، پژوهشگران انجام مطالعات دقیقتر و بلندمدت را برای بررسی اثرات پایدار بازیهای ویدیویی ضروری میدانند.
جمعبندی
نتایج این مرور جامع نشان میدهد بازیهای ویدیویی میتوانند به بهبود محدود برخی تواناییهای شناختی، بهویژه حافظه، کمک کنند. با این حال، پژوهشگران تأکید دارند که این اثرات نسبتاً کوچک هستند و نباید بازی را جایگزین آموزش، مطالعه یا فعالیت بدنی دانست. در عوض، بازیهای ویدیویی میتوانند در کنار سایر فعالیتهای سالم، به عنوان راهی سرگرمکننده برای فعال نگه داشتن ذهن مورد توجه قرار گیرند.
