انرژی مغز در خواب REM
خواب معمولاً زمانی برای استراحت بدن و بازیابی انرژی در نظر گرفته میشود، اما انرژی مغز در خواب REM داستان متفاوتی دارد. پژوهشی جدید از دانشگاه توهوکو ژاپن نشان میدهد مرحلهای از خواب که بیشتر با رویا دیدن، پردازش خاطرات و فعالیت بالای مغز همراه است، میتواند مصرف انرژی زیادی داشته باشد. در این مرحله، با وجود افزایش جریان خون و رسیدن سوخت بیشتر به مغز، مقدار فوری انرژی مورد استفاده نورونها کاهش پیدا میکند؛ پدیدهای که پژوهشگران آن را یک «پارادوکس انرژی» در خواب REM مینامند.
این یافتهها نشان میدهد مغز حتی در زمان خواب نیز یک اندام بسیار فعال است و برای انجام فعالیتهای پیچیده مانند پردازش اطلاعات و سازماندهی خاطرات، به مدیریت دقیق منابع انرژی نیاز دارد.
خواب REM چیست و چرا با رویا دیدن ارتباط دارد؟
خواب انسان به چند مرحله تقسیم میشود که یکی از مهمترین آنها خواب REM یا «حرکت سریع چشم» است. در این مرحله، بدن تقریباً بیحرکت باقی میماند، اما فعالیت مغز شباهت زیادی به زمان بیداری پیدا میکند. به همین دلیل، خواب REM گاهی «خواب متناقض» نامیده میشود.
دانشمندان میدانند که خواب REM نقش مهمی در عملکردهایی مانند تثبیت خاطرات و حفظ تواناییهای ذهنی دارد. با این حال، چگونگی تأمین انرژی مورد نیاز مغز در این مرحله هنوز به طور کامل مشخص نشده بود.
انرژی مغز در خواب REM با یک تناقض علمی روبهرو است
پژوهشگران دانشگاه توهوکو برای بررسی تغییرات انرژی مغز در خواب، از روش تصویربرداری پیشرفته در موشها استفاده کردند. آنها با کمک فناوریای که امکان مشاهده مغز از پشت جمجمه شفافشده را فراهم میکرد، تغییرات جریان خون مغز، میزان ATP (مولکول اصلی انرژی سلولها) در نورونها و تغییرات سوختوساز سلولهای پشتیبان مغز به نام آستروسیتها را بررسی کردند.
نتایج نشان داد حدود ۵۰ ثانیه پیش از آغاز خواب REM، حجم خون در مغز افزایش پیدا میکند. این افزایش ابتدا در بخش پشتی قشر مغز دیده شد و سپس به مناطق دیگر گسترش یافت. این موضوع نشان میدهد مغز پیش از ورود به مرحله رویا دیدن، خود را برای نیازهای متابولیکی بیشتر آماده میکند.
اما نکته شگفتانگیز این بود که پس از آغاز خواب REM، سطح ATP در نورونها کاهش پیدا کرد؛ یعنی با وجود افزایش منابع ورودی، انرژی آماده استفاده نورونها کمتر شد.
انرژی مغز در خواب REM؛ چرا رویا دیدن انرژی زیادی مصرف میکند؟
پژوهشگران چند احتمال را برای این کاهش انرژی مطرح کردهاند. یکی از توضیحات این است که نورونها در خواب REM برای بازسازی ارتباطات سیناپسی، پردازش خاطرات و هماهنگی میان بخشهای مختلف مغز، مقدار زیادی ATP مصرف میکنند.
احتمال دیگر این است که در این مرحله، نحوه انتقال منابع انرژی از سلولهای پشتیبان مغز به نورونها تغییر میکند. همچنین ممکن است عملکرد میتوکندریها، یعنی بخشهایی از سلول که انرژی تولید میکنند، در خواب REM دچار تغییر شود.
به بیان دیگر، مغز ممکن است در زمان رویا دیدن نه به دلیل کمبود سوخت، بلکه به دلیل شدت بالای فعالیتهای درونی خود با کاهش موقت انرژی قابل استفاده روبهرو شود.
نقش خواب REM در سلامت مغز
این مطالعه نشان میدهد خواب تنها دورهای از خاموشی مغز نیست، بلکه زمانی است که فعالیتهای پیچیدهای در شبکههای عصبی رخ میدهد. مغز باید در طول خواب میان دریافت انرژی، مصرف آن و انجام فرآیندهای حیاتی تعادل ایجاد کند.
درک بهتر نحوه مدیریت انرژی در خواب REM میتواند به شناخت بیشتر عملکرد مغز و چگونگی حفظ کارایی آن کمک کند. پژوهشگران معتقدند مغز برخلاف رایانههای معمولی، منابع محدودی دارد و باید انرژی را بر اساس نیازهای مختلف مانند یادگیری، حافظه و پردازش اطلاعات به بخشهای مختلف اختصاص دهد.
انرژی مغز در خواب REM؛ رویاها پنجرهای به فعالیت پیچیده مغز هستند
یافتههای این پژوهش تصویری تازه از فعالیت مغز در زمان خواب ارائه میدهد. اگرچه بدن در خواب آرام است، مغز همچنان در حال انجام فرآیندهای مهمی است که برای عملکرد ذهنی روز بعد اهمیت دارند.
شناخت بهتر ارتباط میان انرژی مغز در خواب REM و فعالیتهای عصبی میتواند به دانشمندان کمک کند تا رازهای بیشتری درباره خواب، حافظه و هوش زیستی کشف کنند.
