توجه به بدن و سیستم ایمنی؛ چگونه تمرکز ذهنی میتواند التهاب را مدیریت کند؟
سالها تصور میشد بهترین راه مقابله با درد یا ناراحتیهای جسمی، نادیده گرفتن آنها و منحرف کردن توجه از علائم بدن است. اما یک پژوهش جدید نشان میدهد توجه به بدن و سیستم ایمنی ممکن است رابطهای متفاوت داشته باشد. دانشمندان دریافتند تمرکز آگاهانه روی یک احساس التهابی در بدن، میتواند به تنظیم بهتر واکنش ایمنی کمک کند؛ در حالی که تلاش برای پرت کردن حواس ممکن است باعث تقویت پاسخ التهابی شود.
این مطالعه که توسط گروهی از پژوهشگران به سرپرستی لیرون روزنکرانتز از دانشگاه بار-ایلان اسرائیل انجام شده، ارتباط مستقیمی میان توجه ذهنی و تنظیم سیستم ایمنی در بدن زنده نشان میدهد. نتایج این تحقیق در مجله علمی Nature Human Behaviour منتشر شده است.
توجه به بدن و سیستم ایمنی؛ ارتباط میان توجه ذهنی و پاسخ ایمنی بدن
التهاب یکی از مهمترین ابزارهای دفاعی بدن در برابر آسیب یا عفونت است. هنگامی که بدن با یک تهدید روبهرو میشود، سیستم ایمنی فعال شده و با ایجاد گرما، تورم و جذب سلولهای ایمنی، تلاش میکند مشکل را برطرف کند.
همزمان، سیستم عصبی پیامهایی را از محل آسیب یا التهاب به مغز ارسال میکند. این پیامها ممکن است به شکل احساسهایی مانند خارش، سوزش یا ناراحتی تجربه شوند.
مطالعات قبلی نشان داده بودند که منحرف کردن توجه از این احساسات میتواند درک ذهنی فرد از درد یا ناراحتی را کاهش دهد. اما مشخص نبود آیا این تغییر توجه، فقط تجربه ذهنی فرد را تغییر میدهد یا میتواند روی خود واکنش ایمنی نیز اثر بگذارد.
آزمایش دانشمندان برای بررسی نقش توجه به بدن و سیستم ایمنی
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران از آزمایش استاندارد پوستی هیستامین استفاده کردند؛ روشی که معمولاً برای بررسی واکنشهای آلرژیک به کار میرود.
در این آزمایش، مقدار کمی هیستامین وارد پوست افراد شد که باعث ایجاد یک واکنش التهابی کوچک شامل برجستگی پوستی و قرمزی اطراف آن میشود. شدت این واکنش طی حدود ۲۰ دقیقه قابل اندازهگیری است.
در نخستین آزمایش، ۳۷ داوطلب سالم در دو جلسه جداگانه شرکت کردند. در یک جلسه از آنها خواسته شد تمام توجه خود را روی احساسات ناشی از التهاب پوستی متمرکز کنند. در جلسه دیگر، شرکتکنندگان با تماشای ویدئوهای جذاب، توجه خود را از این ناحیه دور کردند.
نتایج جالب بود؛ افرادی که روی التهاب تمرکز کرده بودند، احساس ناراحتی بیشتری گزارش کردند، اما واکنش واقعی سیستم ایمنی در بدن آنها کوچکتر و بهتر کنترلشده بود.
توجه به بدن و سیستم ایمنی؛ تمرکز روی التهاب باعث کاهش واکنش ایمنی شد
در شرایطی که افراد روی احساسات پوستی تمرکز داشتند، اندازه برجستگی ایجادشده توسط هیستامین به طور میانگین حدود ۳.۵ میلیمتر بود؛ در حالی که در حالت حواسپرتی این مقدار به حدود ۵ میلیمتر رسید.
همچنین ناحیه قرمزی اطراف التهاب در حالت تمرکز حدود ۱۰.۶ میلیمتر و در حالت حواسپرتی حدود ۱۴ میلیمتر اندازهگیری شد.
حدود ۹۰ درصد شرکتکنندگان زمانی که توجه خود را از التهاب دور کرده بودند، واکنش التهابی بیشتری نشان دادند. همچنین در شرایط تمرکز، التهاب سریعتر به حالت پایدار یا کاهشیافته رسید.
برای اطمینان از اینکه این اثر فقط به نوع فعالیت ذهنی مربوط نیست، پژوهشگران آزمایش دوم را روی ۲۰ نفر دیگر انجام دادند. در این آزمایش، شرکتکنندگان به جای تمرکز مستقیم روی پوست، از شکلهای انتزاعی به عنوان یادآور استفاده کردند تا توجه خود را دوباره به احساس بدن برگردانند. نتایج مشابه بود و التهاب در شرایط توجه درونی حدود ۱.۶ برابر کمتر مشاهده شد.
چرا توجه به بدن میتواند سیستم ایمنی را تغییر دهد؟
پژوهشگران معتقدند وقتی فرد به یک احساس بدنی توجه میکند، مغز اطلاعات دقیقتری درباره وضعیت بدن دریافت میکند و ممکن است بتواند واکنش ایمنی را بهتر تنظیم کند.
برای بررسی این فرضیه، دانشمندان آزمایش را با استفاده از لیدوکائین، ماده بیحسکننده موضعی، تکرار کردند. زمانی که احساس پوستی کاهش یافت، اثر توجه نیز ضعیفتر شد، اما کاملاً از بین نرفت.
بررسی فعالیت سیستم عصبی خودکار نشان داد تفاوتی در ضربان قلب، هدایت پوست یا دمای پوست وجود ندارد، اما تغییراتی در تنوع ضربان قلب مشاهده شد. این شاخص میتواند نشانهای از فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک باشد؛ بخشی از بدن که در تنظیم التهاب نقش دارد.
به همین دلیل، پژوهشگران احتمال میدهند توجه آگاهانه دو اثر همزمان داشته باشد: نخست اینکه به مغز اعلام میکند یک پیام بدنی مهم وجود دارد و دوم اینکه مسیرهای عصبی مرتبط با کنترل التهاب را فعال میکند.
توجه به بدن و سیستم ایمنی؛ آیا میتوان با فکر کردن بیماریها را درمان کرد؟
با وجود نتایج جالب این مطالعه، پژوهشگران تأکید میکنند که این یافتهها به معنای درمان بیماریها تنها با قدرت ذهن نیست. این آزمایش روی ۵۷ نفر انجام شده و فقط یک واکنش پوستی کوتاهمدت و محدود را بررسی کرده است.
هنوز مشخص نیست آیا این اثر در بیماریهایی مانند عفونتها، التهابهای مزمن یا بیماریهای خودایمنی نیز مشاهده میشود یا خیر.
با این حال، این پژوهش نشان میدهد توجه انسان فقط تجربه ذهنی از بدن را تغییر نمیدهد، بلکه ممکن است در نحوه واکنش بدن به پیامهای داخلی نیز نقش داشته باشد.
شناخت بهتر رابطه میان مغز، توجه و سیستم ایمنی میتواند در آینده به روشهای جدیدی برای درک عملکرد بدن و توسعه درمانهای مؤثرتر کمک کند.
