استرس سلولی معمولاً با آسیب، بیماری و اختلال عملکرد بدن مرتبط دانسته میشود، اما پژوهشهای جدید نشان میدهند همه انواع استرس برای سلولها مضر نیستند. در برخی شرایط، مقدار کمی فشار میتواند سیستمهای دفاعی سلولها را فعال کند و آنها را برای مقابله بهتر با آسیبهای آینده آماده سازد. این فرآیند که «هورمسیس» (Hormesis) نام دارد، یکی از موضوعات مورد توجه دانشمندان در حوزه زیستشناسی سلولی و سلامت است.
سلولهای بدن انسان هر روز در معرض عوامل مختلفی مانند پرتو فرابنفش خورشید، آلودگی هوا، الکل و برخی ترکیبات حاصل از داروها قرار میگیرند. این عوامل میتوانند به DNA، پروتئینها و غشاهای سلولی آسیب برسانند. با این حال، بیشتر سلولها در طول زندگی قادرند خود را با این فشارها سازگار کنند و به عملکرد طبیعی ادامه دهند.
استرس سلولی چگونه سیستم دفاعی بدن را فعال میکند؟
سلولهای بدن دارای مجموعهای از واکنشهای دفاعی هستند که در برابر تهدیدها فعال میشوند. یکی از شناختهشدهترین این سیستمها، پروتئینی به نام NRF2 است.
NRF2 مانند یک کلید مولکولی عمل میکند و فعالیت صدها ژن محافظتی را تنظیم میکند. زمانی که این پروتئین فعال میشود، سلولها بهتر میتوانند آسیبها را محدود کنند و مواد شیمیایی زیانآور را حذف کنند.
برخی دیگر از پاسخهای سلولی نیز به بدن کمک میکنند پروتئینهای آسیبدیده را حذف و بازیافت کند، DNA را ترمیم کند یا سرعت تقسیم سلولی را کاهش دهد تا از گسترش آسیب جلوگیری شود.
البته اگر استرس شدید یا طولانیمدت باشد، این سیستمهای دفاعی نیز ممکن است توان مقابله خود را از دست بدهند و آسیبهای ماندگار ایجاد شود.
هورمسیس؛ وقتی یک چالش کوچک باعث سازگاری بهتر بدن میشود
یکی از ویژگیهای جالب واکنشهای سلولی این است که گاهی یک فشار کوچک میتواند باعث تقویت توان دفاعی بدن شود. این پدیده که هورمسیس نام دارد، به این معناست که مقدار محدودی از یک عامل استرسزا، پاسخ محافظتی ایجاد میکند، اما مقدار زیاد همان عامل میتواند آسیبزا باشد.
ورزش نمونهای شناختهشده از این فرآیند است. هنگام ورزش، عضلات برای مدت کوتاهی تحت فشار قرار میگیرند، اما پس از استراحت و تکرار تمرین، قویتر و مقاومتر میشوند. دانشمندان معتقدند برخی واکنشهای استرس سلولی نیز ممکن است از همین الگو پیروی کنند.
استرس سلولی؛ نقش مواد گیاهی در فعال شدن دفاع سلولی
محققان بررسی کردهاند که آیا برخی ترکیبات موجود در گیاهان میتوانند از طریق ایجاد یک استرس ملایم، سیستمهای دفاعی سلول را فعال کنند.
گیاهان برای محافظت از خود در برابر آفات و عوامل محیطی، ترکیبات شیمیایی مختلفی تولید میکنند. هنگامی که انسان میوهها و سبزیجات مصرف میکند، برخی از این ترکیبات ممکن است سلولهای بدن را به شکل ملایمی تحریک کنند.
یکی از نمونههای شناختهشده، کلم بروکلی و سبزیجات خانواده کلم است. خرد کردن یا جویدن بروکلی باعث تولید ترکیبی به نام سولفورافان میشود که در مطالعات آزمایشگاهی روی سلولها و حیوانات توانسته پروتئین NRF2 را فعال کند.
با این حال، شواهد درباره اینکه مصرف بروکلی یا سولفورافان در انسان دقیقاً همین اثر را ایجاد میکند، هنوز قطعی نیست. بررسی ۱۸ مطالعه انسانی نتایج متفاوتی نشان داده و برخی محدودیتهای روششناختی نیز وجود داشته است.
آیا استرس سلولی میتواند به درمان بیماریها کمک کند؟
دانشمندان علاوه بر تغذیه، در حال بررسی استفاده از این مسیرهای دفاعی برای تولید داروهای جدید هستند.
یکی از نمونهها دارویی به نام اوماولکسولون (Omaveloxolone) است که مسیر NRF2 را فعال میکند. این دارو در سال ۲۰۲۵ در بریتانیا برای درمان بیماری نادر «آتاکسی فردریش» تأیید شد؛ بیماریای ارثی که بهتدریج سیستم عصبی را آسیب میزند و مشکلات حرکتی ایجاد میکند.
در یک کارآزمایی بالینی ۴۸ هفتهای، افرادی که این دارو را دریافت کردند نسبت به گروه دارونما عملکرد بهتری در ارزیابی ناتوانیهای جسمی داشتند.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند فعال کردن بیش از حد یا طولانیمدت مسیرهای دفاعی سلول ممکن است پیامدهای منفی داشته باشد. بنابراین، شناخت دقیق میزان و نوع مناسب تحریک سلولی اهمیت زیادی دارد.
استرس کم به معنای قرار گرفتن عمدی در معرض آسیب نیست
پدیده هورمسیس به این معنا نیست که افراد باید خود را در معرض آلودگی، نور شدید فرابنفش یا سایر عوامل خطرناک قرار دهند. همچنین شواهدی وجود ندارد که مکملهای تبلیغشده به عنوان فعالکننده NRF2 برای افراد سالم حتماً مفید باشند.
نوع، مقدار و مدتزمان استرس تعیین میکند که سلولها چگونه واکنش نشان دهند. یک فشار کوچک ممکن است باعث تقویت دفاع سلولی شود، اما فشار زیاد میتواند آسیبزا باشد.
آینده پژوهش درباره استرس سلولی و سلامت انسان
سلولهای بدن انسان دائماً با عوامل بالقوه آسیبزا روبهرو هستند، اما سیستمهای دفاعی آنها به حفظ عملکرد طبیعی کمک میکنند. مفهوم استرس سلولی و فرآیند هورمسیس میتواند توضیح دهد چرا فعالیتهایی مانند ورزش منظم و مصرف میوهها و سبزیجات با برخی فواید سلامتی همراه هستند.
دانشمندان امیدوارند با شناخت بهتر سازوکارهای دفاعی سلولها، بتوانند روشهای جدیدی برای پیشگیری یا درمان برخی بیماریها ایجاد کنند؛ روشهایی که با فعال کردن دقیق و کنترلشده توان طبیعی بدن برای مقابله با آسیبها کار میکنند.
