اضافهبار آهن؛ چگونه تغذیه میتواند بر تجمع آهن در بدن اثر بگذارد؟
اضافهبار آهن وضعیتی است که در آن مقدار آهن در بدن بهتدریج افزایش پیدا میکند و در اندامهایی مانند کبد، قلب و پانکراس ذخیره میشود. اگر این تجمع بیش از حد ادامه پیدا کند، ممکن است به عملکرد طبیعی این اندامها آسیب برساند و مشکلاتی مانند آسیب کبدی، ضعف عملکرد قلب یا اختلال در کنترل قند خون ایجاد کند.
بیشتر افراد درباره خطرات کمبود آهن شنیدهاند، اما دریافت بیش از اندازه یا تجمع غیرطبیعی آهن نیز میتواند برای سلامت بدن مشکلساز باشد. پژوهشها نشان میدهند که برخی مواد غذایی و نوشیدنیها میتوانند میزان جذب آهن را تغییر دهند و در کنار درمانهای پزشکی، در مدیریت این وضعیت نقش حمایتی داشته باشند.
این موضوع در یک مرور علمی جدید بررسی شده که در آن ۴۰ منبع پژوهشی درباره تأثیر غذاها، نوشیدنیها و مکملها بر اضافهبار آهن بررسی شده است.
اضافهبار آهن چیست و چرا اهمیت دارد؟
بدن انسان برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن به آهن نیاز دارد، اما برخلاف بسیاری از مواد معدنی، سیستم فعالی برای دفع آهن اضافی ندارد. به همین دلیل، زمانی که آهن بیش از نیاز بدن دریافت یا جذب شود، ممکن است در بافتها تجمع پیدا کند.
پژوهشگران اضافهبار آهن را به دو گروه اصلی تقسیم میکنند:
- اضافهبار آهن اولیه: معمولاً به دلیل عوامل ارثی ایجاد میشود. شایعترین نوع آن بیماری هموکروماتوز ارثی است که باعث میشود بدن آهن بیشتری از غذا جذب کند.
- اضافهبار آهن ثانویه: ممکن است در اثر بیماریها یا درمانهایی مانند دریافت مکرر خون ایجاد شود.
در افراد مبتلا به هموکروماتوز، درمان استاندارد معمولاً شامل خارج کردن منظم خون یا استفاده از داروهایی برای دفع آهن اضافی است.
نقش چای و قهوه در کاهش جذب آهن
یکی از یافتههای مهم درباره اضافهبار آهن، تأثیر برخی ترکیبات موجود در چای و قهوه بر جذب این ماده معدنی است.
چای حاوی پلیفنولهاست؛ ترکیبات گیاهی که میتوانند به آهن غیرهِم (نوعی آهن موجود بیشتر در غذاهای گیاهی) متصل شوند و جذب آن را برای بدن دشوارتر کنند.
در یک مطالعه کوچک روی افراد مبتلا به هموکروماتوز ارثی، مشخص شد نوشیدن چای سیاه همراه غذا باعث کاهش جذب آهن شد. افرادی که همراه وعدههای غذایی چای نوشیدند، در طول یک سال حدود یکسوم آهن ذخیرهشده کمتری نسبت به گروهی داشتند که آب مصرف میکردند؛ هرچند تفاوت مشاهدهشده از نظر آماری قطعی نبود.
قهوه نیز دارای پلیفنول است و میتواند جذب آهن غیرهِم را هنگام مصرف همراه غذا کاهش دهد، اما شواهد موجود درباره چای در افراد دارای اضافهبار آهن قویتر است.
اضافهبار آهن؛ گوشت قرمز و آهن قابل جذب بیشتر
نوع آهن موجود در مواد غذایی نیز اهمیت دارد. آهن موجود در گوشت، مرغ و ماهی که «آهن هِم» نامیده میشود، راحتتر از آهن موجود در منابع گیاهی جذب بدن میشود.
به همین دلیل، برخی افراد مبتلا به اضافهبار آهن ارثی ممکن است توصیه شوند مصرف گوشت قرمز و بهویژه اندامهایی مانند جگر را محدود کنند، البته بدون اینکه یک رژیم غذایی نامتعادل داشته باشند.
همچنین افراد مبتلا به این وضعیت معمولاً نباید بدون توصیه پزشک از مکملهای آهن یا مولتیویتامینهای حاوی آهن استفاده کنند.
ویتامین C و الکل چه تأثیری بر اضافهبار آهن دارند؟
ویتامین C میتواند جذب آهن غیرهِم را افزایش دهد. به همین دلیل، افراد مبتلا به هموکروماتوز معمولاً باید از مصرف مکملهای ویتامین C بدون نظر پزشک خودداری کنند، هرچند مصرف میوهها و سبزیجات حاوی این ویتامین همچنان بخشی از یک رژیم غذایی سالم است.
الکل نیز یکی از عوامل مهم در افراد دارای اضافهبار آهن است، زیرا هم الکل و هم تجمع آهن میتوانند به کبد آسیب برسانند.
در یک مطالعه روی افراد مبتلا به هموکروماتوز ارثی، آسیب شدید و دائمی کبد در افرادی که روزانه مقدار زیادی الکل مصرف میکردند، بسیار بیشتر از افرادی بود که مصرف الکل کمتری داشتند.
آیا یک رژیم غذایی مشخص برای اضافهبار آهن وجود دارد؟
بر اساس شواهد فعلی، هنوز نمیتوان یک رژیم غذایی واحد برای درمان اضافهبار آهن معرفی کرد. مطالعات بررسیشده معمولاً تعداد محدودی شرکتکننده داشتهاند و بسیاری از آنها فقط میزان جذب آهن یا آزمایشهای خون را بررسی کردهاند، نه تأثیر بلندمدت بر روند بیماری.
بنابراین تغییرات غذایی میتوانند در کنار درمان پزشکی مفید باشند، اما نمیتوانند جایگزین روشهای درمانی مانند خونگیری درمانی یا داروهای دفعکننده آهن شوند.
مدیریت اضافهبار آهن با کمک تغذیه و درمان پزشکی
افرادی که به اضافهبار آهن مبتلا هستند بهتر است تغییرات غذایی، مصرف مکملها و میزان مصرف الکل را با پزشک یا متخصص تغذیه هماهنگ کنند.
شواهد فعلی نشان میدهد محدود کردن مکملهای آهن بدون تجویز، کنترل مصرف الکل، توجه به مقدار گوشت قرمز و استفاده از چای یا قهوه همراه غذا میتواند در برخی افراد به کاهش جذب آهن کمک کند.
با این حال، مدیریت این وضعیت نیازمند رویکردی شخصیسازیشده است، زیرا علت اضافهبار آهن و شرایط هر فرد میتواند متفاوت باشد.
