واکسن سل و دیابت؛ ایدهای بحثبرانگیز اما امیدوارکننده
ارتباط میان واکسن سل و دیابت سالهاست که موضوع بحث در جامعه علمی است. واکسن BCG حاوی گونهای ضعیفشده از باکتری Mycobacterium bovis است و علاوه بر پیشگیری از سل، برای درمان برخی موارد سرطان مثانه نیز بهعنوان یک ایمنیدرمانی استفاده میشود.
پژوهشهای جدید به سرپرستی دکتر «دنیس فاوستمن» از بیمارستان عمومی ماساچوست نشان میدهد که این واکسن ممکن است بتواند کنترل قند خون را بهبود بخشد یا روند پیشرفت بیماری را در برخی بیماران دیابتی کندتر کند. با وجود این، سابقه این تحقیقات همواره با تردید و انتقاد برخی متخصصان همراه بوده است؛ زیرا در گذشته نگرانیهایی درباره ایجاد امید بیش از حد نسبت به امکان درمان قطعی دیابت نوع ۱ مطرح شده بود.
نتایج کارآزمایی اول درباره واکسن سل و دیابت نوع ۱
در نخستین مطالعه، ۳۴ بزرگسال مبتلا به دیابت نوع ۱ که بیماری آنها از دوران کودکی آغاز شده بود، واکسن BCG دریافت کردند و ۲۴ نفر نیز دارونما گرفتند. محققان اثر شش دوز واکسن را طی یک دوره پنجساله بررسی کردند.
نتایج نشان داد افرادی که واکسن دریافت کرده بودند، پس از پنج سال کنترل بهتری بر قند خون خود داشتند و به انسولین کمتری نیاز پیدا کردند. میانگین شاخص HbA1c این افراد از ۷.۸۴ درصد در آغاز مطالعه به ۷.۳۰ درصد کاهش یافت. این میزان کاهش از نظر بالینی قابل توجه ارزیابی میشود.
همچنین شرکتکنندگان واکسینهشده زمان بیشتری را در محدوده سالم قند خون سپری کردند؛ بهطوری که این میزان در برخی موارد تا ۱۸۳ درصد بیشتر از ابتدای مطالعه بود. نکته مهم دیگر این بود که افزایش خطر افت شدید قند خون در این گروه مشاهده نشد.
تأثیر واکسن سل و دیابت نوع ۱.۵
دومین مطالعه روی ۹۵ فرد مبتلا به دیابت خودایمنی نهفته بزرگسالان (LADA) انجام شد؛ بیماریای که گاهی از آن با عنوان «دیابت نوع ۱.۵» یاد میشود.
در این پژوهش، ۶۸ نفر واکسن BCG و ۲۷ نفر دارونما دریافت کردند. اگرچه واکسن تأثیر چشمگیری بر کاهش مستقیم قند خون نداشت، اما به نظر میرسید روند پیشرفت بیماری را کندتر کرده است.
بررسیها نشان داد بیماران واکسینهشده توانایی تولید انسولین خود را بهتر حفظ کردند و در برخی موارد حتی بخشی از عملکرد سلولهای تولیدکننده انسولین بازگشت. همچنین نیاز این بیماران به انسولین طی پنج سال کاهش یافت، در حالی که در گروه دارونما نیاز به انسولین در پایان مطالعه ۲۲ درصد بیشتر از ابتدای آن بود.
واکسن سل و دیابت چگونه ممکن است اثر بگذارند؟
محققان دو مکانیسم احتمالی را برای توضیح این نتایج مطرح کردهاند.
در بیماران مبتلا به LADA، سطح دو آنتیبادی مهم که در حمله سیستم ایمنی به سلولهای تولیدکننده انسولین نقش دارند، پس از واکسیناسیون کاهش یافت. این یافته نشان میدهد که واکسن BCG ممکن است از سلولهای باقیمانده پانکراس در برابر حملات سیستم ایمنی محافظت کند.
در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ طولانیمدت، پژوهشگران فرضیه دیگری را مطرح کردهاند. بر اساس مطالعات قبلی، واکسن BCG ممکن است نوعی از سلولهای ایمنی به نام «سلولهای T تنظیمی» را از مصرف چربی به سمت مصرف قند سوق دهد. در این شرایط، این سلولها گلوکز بیشتری را از خون جذب میکنند و به بهبود کنترل قند خون کمک میکنند، بدون آنکه خطر افت شدید قند افزایش یابد.
نظر متخصصان درباره یافتههای جدید
برخی متخصصان این نتایج را امیدوارکننده توصیف کردهاند. به گفته کارشناسان، اگر این دادهها در مطالعات بزرگتر تأیید شوند، واکسن BCG میتواند به ابزاری جدید برای بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۱ تبدیل شود.
با این حال، گروهی دیگر از پژوهشگران محتاطتر هستند. آنها هشدار میدهند که نتایج حاصل از این مطالعات نسبتاً کوچک ممکن است در پژوهشهای گستردهتر تکرار نشود. از همین رو، هنوز نمیتوان واکسن BCG را بهعنوان یک درمان استاندارد برای دیابت معرفی کرد.
جمعبندی
یافتههای جدید نشان میدهد واکسن سل و دیابت ممکن است ارتباطی فراتر از انتظار داشته باشند. دو کارآزمایی بالینی تازه نشان دادهاند که واکسن BCG میتواند در برخی بیماران دیابتی نیاز به انسولین را کاهش دهد، کنترل قند خون را بهبود بخشد یا روند تخریب سلولهای تولیدکننده انسولین را کندتر کند. با این حال، این نتایج هنوز به تأیید نهایی نرسیدهاند و برای مشخص شدن نقش واقعی این واکسن در درمان دیابت، انجام مطالعات بزرگتر و طولانیمدت ضروری است.
