سیاره نسل دوم
ستارهها پس از پایان عمر خود همیشه بهسادگی ناپدید نمیشوند. بقایای آنها میتوانند به شکلگیری ساختارهای تازه در فضا کمک کنند و حتی زمینه تولد سیارات جدید را فراهم کنند. اکنون اخترشناسان یک سیاره نسل دوم را شناسایی کردهاند که به دور یک کوتوله سفید، یعنی بقایای یک ستاره مرده، میگردد. این نخستین نمونه شناختهشده از چنین سیارهای در اطراف یک کوتوله سفید است و میتواند دیدگاه تازهای درباره چگونگی شکلگیری سیارات و آینده منظومه شمسی ارائه دهد.
سیاره نسل دوم چیست؟
سیاره نسل دوم به جهانی گفته میشود که از موادی شکل گرفته است که یک ستاره هنگام پایان عمر خود به فضا پرتاب کرده است. چنین سیاراتی بسیار نادر هستند و پیش از این، احتمال شکلگیری آنها بیشتر در اطراف بقایای ستارههای پرجرمتر مانند ستارههای نوترونی مطرح شده بود.
سیاره تازه شناساییشده در اطراف کوتوله سفیدی به نام HS ۰۲۰۹+۰۸۳۲ قرار دارد که حدود ۷۹۰ سال نوری از زمین فاصله دارد. بررسیهای انجامشده نشان میدهد این سیاره احتمالاً از موادی شکل گرفته که همین ستاره در مرحله پایانی زندگی خود به فضا پرتاب کرده است؛ به همین دلیل پژوهشگران آن را نمونهای غیرمعمول از یک سیاره نسل دوم میدانند.
کوتوله سفید چگونه شکل میگیرد؟
کوتولههای سفید بقایای ستارگانی تقریباً هماندازه خورشید هستند که سوخت هیدروژنی هسته خود را برای فرایند همجوشی هستهای به پایان رساندهاند. با پایان این فرایند، فشار رو به بیرون که در برابر گرانش ستاره مقاومت میکرد کاهش مییابد.
در این مرحله، لایههای بیرونی ستاره متورم میشوند و ستاره برای مدت کوتاهی وارد مرحلهای به نام غول سرخ میشود. این لایههای بیرونی سپس به تدریج منبسط شده و موادی را در اطراف ستاره پخش میکنند. در نهایت، هسته باقیمانده به صورت یک کوتوله سفید داغ و فشرده باقی میماند.
بر اساس توضیحات مقاله، خورشید نیز در حدود ۶ میلیارد سال آینده چنین مسیری را طی خواهد کرد و در مرحله غول سرخ، تا نزدیکی مدار مریخ منبسط خواهد شد؛ در این فرایند، سیارات درونی از جمله زمین را خواهد بلعید.
سیاره نسل دوم؛ شواهد شیمیایی برای یک سیاره متفاوت
یکی از مهمترین سرنخها درباره این سیاره نسل دوم از ترکیب شیمیایی کوتوله سفید به دست آمده است. جو HS ۰۲۰۹+۰۸۳۲ حاوی مقادیر غیرمعمولی از عناصری مانند روی، مس و بهویژه نیوبیوم است. مقدار برخی از این عناصر حدود هزار برابر بیشتر از خورشید گزارش شده است.
این الگوی شیمیایی نشاندهنده فرایندی موسوم به «فرایند s» است؛ واکنشی هستهای که در ستارههای در حال مرگ و در مرحله غول سرخ میتواند عناصر سنگین ایجاد کند. پژوهشگران معتقدند این ترکیب شیمیایی با آنچه انتظار میرود در یک سیاره معمولی نسل اول دیده شود، تفاوت دارد.
بر اساس این شواهد، کوتوله سفید احتمالاً در حال جذب مواد سیارهای است که در دیسک مواد باقیمانده از مرحله غول سرخ شکل گرفته است.
سیاره نسل دوم؛ تولد دوباره یک جهان از بقایای ستاره
شکلگیری یک سیاره از بقایای ستارهای که به پایان عمر خود رسیده، فرایندی ساده نیست. هنگامی که یک ستاره منفرد میمیرد، انتظار میرود مواد بیرونریختهشده تقریباً بهصورت متقارن از آن دور شوند. برای تشکیل یک دیسک از مواد که بتواند زمینه تولد سیارهای جدید را فراهم کند، احتمالاً وجود یک ستاره همراه در این سامانه اهمیت داشته است.
پژوهشگران احتمال میدهند ستاره همراه، بخشی از مواد پرتابشده را دوباره به مدار بازگردانده و به شکلگیری دیسکی کمک کرده باشد که بعدها این سیاره نسل دوم در آن شکل گرفته است.
سیارهای به اندازه مشتری با آیندهای متفاوت
اخترشناسان برای بررسی بیشتر این سامانه از فضاپیمای TESS ناسا نیز استفاده کردند. این تلسکوپ با مشاهده کاهشهای بسیار جزئی در نور ستاره هنگام عبور سیاره از مقابل آن، به شناسایی سیارات فراخورشیدی کمک میکند.
بررسیها نشان میدهد سیاره تازهشناساییشده یک غول گازی تقریباً هماندازه مشتری است و هر مدار خود را در حدود ۴٫۴ روز زمینی کامل میکند. فاصله بسیار کم آن از کوتوله سفید باعث میشود تابش شدید ستاره در نهایت جو این سیاره را از بین ببرد.
همین تابش همچنین هنگام برخورد با کوتوله سفید به ایجاد امضای شیمیایی منحصربهفردی کمک میکند که به دانشمندان در شناسایی این جهان غیرمعمول یاری رسانده است.
آیا منظومه شمسی هم میتواند سیاره نسل دوم داشته باشد؟
کشف این نمونه پرسش جالبی را درباره آینده منظومه شمسی مطرح میکند: آیا ممکن است پس از مرگ خورشید نیز از موادی که به فضا پرتاب میکند، سیارهای جدید شکل بگیرد؟
پژوهشگران تأکید دارند که شکلگیری چنین سیاراتی بسیار نادر است و ایجاد دیسک مناسب برای تولد آنها به شرایط ویژهای نیاز دارد. با این حال، شناسایی یک نمونه واقعی نشان میدهد که چنین فرایندی در جهان ممکن است.
این کشف همچنین نشان میدهد که پایان عمر یک ستاره لزوماً به معنای پایان تمام فرایندهای مربوط به سامانه سیارهای آن نیست. ممکن است مواد باقیمانده از یک ستاره مرده، در شرایط مناسب، به ساختارهای جدید و حتی جهانی تازه تبدیل شوند.
منبع
بیشتر بخوانید…
کوچک شدن عطارد سریعتر از آن چیزی است که دانشمندان تصور میکردند
