کشف آب در مریخ
شواهد تازه به دست آمده از مریخنورد استقامت (Perseverance) نشان میدهد تاریخچه آب در مریخ بسیار پیچیدهتر از چیزی است که دانشمندان پیشتر تصور میکردند. بررسی سنگهای منطقهای در دهانه جیزرو نشان داده است که این سنگها دستکم در سه دوره متفاوت تحت تأثیر آب قرار گرفتهاند؛ دورههایی که بهترتیب با آبهای زیرزمینی، یک دریاچه باستانی و در نهایت آب گرم زیرسطحی ارتباط داشتهاند.
این یافتهها تصویری پیچیدهتر از محیط مریخ در گذشته ارائه میکنند و میتوانند به دانشمندان در بازسازی شرایط اقلیمی و قابلیت سکونت این سیاره در دوران باستان کمک کنند.
آب در مریخ؛ فراتر از یک دریاچه باستانی
مریخنورد Perseverance در سپتامبر ۲۰۲۳ به بخش داخلی لبه دهانه جیزرو رسید. دانشمندان انتظار داشتند در منطقهای موسوم به «واحد حاشیهای» یا Margin Unit، سنگهای رسوبی مربوط به ساحل یک دریاچه باستانی را پیدا کنند.
دلیل این انتظار، مشاهدات فضاپیماهای مداری بود که نشانههایی از وجود مواد معدنی کربناته را در این منطقه نشان داده بودند. روی زمین، کربناتها معمولاً میتوانند در محیطهایی مانند دریاچهها و اقیانوسهای کمعمق شکل بگیرند.
اما Perseverance با چیزی متفاوت روبهرو شد: سنگهای آذرین که در اثر سرد شدن مواد مذاب شکل گرفته بودند. این سنگها به دلیل مواد معدنی موجود در خود میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره شرایط محیطی گذشته حفظ کنند.
سنگهای آذرین چه چیزی درباره گذشته مریخ میگویند؟
بررسی سنگهای واحد حاشیهای نشان داد که آنها دستکم در سه مرحله جداگانه با آب برهمکنش داشتهاند. هر یک از این دورهها نیز تغییرات متفاوتی در ترکیب شیمیایی و ظاهر فیزیکی سنگها ایجاد کرده است.
مریخنورد Perseverance در ارتفاعی حدود ۲۶۵ متر از واحد حاشیهای نمونههای مختلفی را بررسی کرد. در بخشهای مرتفعتر، سنگهای درشتبلور و غنی از ماده معدنی الیوین دیده شد که تقریباً هیچ نشانهای از تغییر در اثر آب نداشتند.
دانشمندان بر اساس ویژگیهای این سنگها نتیجه گرفتند که الیوین احتمالاً در ابتدا درون تودهای از ماگما در اعماق مریخ شکل گرفته و بهآرامی سرد شده است. بعدها فرسایش لایههای بالایی را از بین برده و این سنگها را در سطح آشکار کرده است.
اما در بخشهای پایینتر و نزدیکتر به بستر دریاچه باستانی، الیوین بهشدت تحت تأثیر آب قرار گرفته بود. دانههای آن شکسته شده و سیلیس در فضای میان آنها قرار گرفته بود.
سه دوره متفاوت فعالیت آب در مریخ
نخستین دوره شناختهشده به جریان آبهای زیرزمینی غنی از دیاکسیدکربن مربوط میشود. این آب هنگام عبور از سنگها با الیوین واکنش داده و در شکافهای سنگی کربنات ایجاد کرده است. فرسایش بعدی نیز باعث شده برخی از این شکافهای پرشده از کربنات به شکل برجستگیهایی در سطح باقی بمانند.
دوره دوم احتمالاً با دریاچهای ارتباط داشته که زمانی دهانه جیزرو را پر میکرده است. برخی از سنگهای واحد حاشیهای حاوی سیلیس هستند و مقدار بیشتری از آن در سنگهایی دیده میشود که در گذشته پایینتر از سطح آب قرار داشتهاند.
سومین دوره، که ظاهراً دیرتر رخ داده، به فعالیت آب گرم زیرزمینی مربوط میشود. استقامت در بخشی از واحد حاشیهای شرقی، رگههای معدنی نسبتاً ضخیمی به عرض حدود ۲۵ سانتیمتر پیدا کرد که حاوی موادی مانند سولفات کلسیم و فلوریت بودند.
وجود فلوریت سرنخ مهمی درباره شرایط تشکیل این رگهها ارائه میدهد؛ زیرا این ماده معمولاً در اثر گردش آب گرم در میان سنگهای آتشفشانی شکل میگیرد. بنابراین، به نظر میرسد پس از دورههای قبلی فعالیت آبهای زیرزمینی و دریاچه، یک مرحله دیگر از جریان آب گرم در زیر سطح مریخ رخ داده است.
Perseverance چگونه این شواهد را پیدا کرد؟
بخش مهمی از این اطلاعات با استفاده از ابزار SuperCam مریخنورد استقامت به دست آمده است. این ابزار میتواند با بررسی نوری که از سطح سنگها بازتاب میشود، ترکیب معدنی آنها را شناسایی کند.
SuperCam همچنین میتواند از فاصلهای تا ۶.۵ متر، لیزر را به سمت سنگ شلیک کند. این لیزر مقدار بسیار کوچکی پلاسما ایجاد میکند و طیف این پلاسما اطلاعاتی درباره ترکیب شیمیایی سنگ در اختیار دانشمندان قرار میدهد.
Perseverance تاکنون بیش از ۱۸۵ هدف سنگی در واحد حاشیهای را با این روش بررسی کرده است.
چرا این کشف درباره آب در مریخ اهمیت دارد؟
یافتههای جدید نشان میدهند که واحد حاشیهای جیزرو صرفاً بقایای یک محیط دریاچهای نبوده است، بلکه در طول تاریخ خود محل تلاقی چند سامانه آبی متفاوت بوده است.
کشف آب در مریخ اهمیت زیادی دارد، زیرا کربناتها و سیلیس از جمله موادی هستند که دانشمندان در جستوجوی نشانههای زیستپذیری باستانی به آنها توجه میکنند. روی زمین، واکنش آب با الیوین میتواند هیدروژن تولید کند؛ مادهای که برخی میکروبها قادرند از آن بهعنوان منبع انرژی استفاده کنند. همین واکنشها همچنین میتوانند کربنات و سیلیس ایجاد کنند؛ موادی که توانایی حفظ برخی آثار فعالیتهای میکروبی گذشته را دارند.
با این حال، یافتههای جدید درباره کشف آب در مریخ بهتنهایی وجود حیات باستانی در مریخ را اثبات نمیکنند. آنها بیشتر به دانشمندان کمک میکنند تاریخچه آب، تغییرات محیطی و شرایط احتمالی زیستپذیری مریخ در گذشته را با جزئیات بیشتری بازسازی کنند.
منبع
بیشتر بخوانید…
