خودالویتدهی در تصمیمگیری چیست؟
انسانها معمولاً اطلاعات مربوط به خودشان را متفاوت از اطلاعات مربوط به دیگران پردازش میکنند. برای مثال، ممکن است وقتی وسیلهای متعلق به خودمان است، مالکیت آن را سریعتر و دقیقتر از وسیلهای تشخیص دهیم که به دوستمان تعلق دارد. روانشناسان این پدیده را «سوگیری نسبت به خود» یا خوداولویتدهی مینامند.
این برتری حتی ممکن است درباره اشیای ساده و روزمره نیز دیده شود. به نظر میرسد همین که چیزی را به خودمان نسبت میدهیم، میتواند بر سرعت و دقت تصمیمگیری ما اثر بگذارد. یکی از توضیحهای احتمالی این پدیده، گرایش اولیه به فرض کردن این موضوع است که یک شیء به خودمان تعلق دارد؛ گرایشی که میتواند پیش از بررسی کامل اطلاعات، پاسخ دادن را آسانتر کند.
با این حال، پژوهشگران معتقدند خودالویتدهی در تصمیمگیری الزاماً ثابت و تغییرناپذیر نیست و ممکن است تحت تأثیر شرایط و ویژگیهای فردی قرار بگیرد.
خودالویتدهی در تصمیمگیری؛ ملاحظهگری اجتماعی چه ارتباطی با خودالویتدهی دارد؟
ملاحظهگری اجتماعی به تمایل فرد برای در نظر گرفتن نیازها، خواستهها و آزادی انتخاب دیگران هنگام تصمیمگیری گفته میشود. افرادی که از این ویژگی برخوردارند، معمولاً در تعاملات خود توجه بیشتری به دیگران نشان میدهند و ممکن است رفتارهای همکارانه، سخاوتمندانه و همدلانه بیشتری داشته باشند.
پژوهشگران این احتمال را مطرح کردند که توجه بیشتر به دیگران با کاهش تمایل ذهنی به اولویت دادن به خود ارتباط داشته باشد. به بیان ساده، ممکن است افرادی که هنگام تصمیمگیری به موقعیت دیگران نیز توجه میکنند، کمتر بهطور پیشفرض خودشان را در مرکز تصمیم قرار دهند.
برای بررسی این فرضیه، ماریوس گولوبیکیسیس از دانشگاه امارات متحده عربی و همکارانش مطالعهای انجام دادند که نتایج آن در مجله علمی Consciousness and Cognition منتشر شد.
پژوهش خودالویتدهی در تصمیمگیری چگونه انجام شد؟
در این مطالعه، ابتدا ۱۰۰ بزرگسال در آزمایشگاهی در دانشگاه آبردین اسکاتلند شرکت کردند. پس از کنار گذاشتن دادههای ۹ نفر که دستورالعملها را بهدرستی دنبال نکرده بودند، اطلاعات ۹۱ نفر برای تحلیل نهایی استفاده شد. میانگین سنی شرکتکنندگان ۲۸ سال بود.
پژوهشگران از دو تکلیف رفتاری برای بررسی رابطه میان ملاحظهگری اجتماعی و خودالویتدهی در تصمیمگیری استفاده کردند.
در تکلیف نخست، رایانه دو دسته وسیله، یعنی خودکار و مداد، را به شرکتکننده و یکی از دوستان صمیمی او نسبت میداد. سپس تصویر کوتاهی از یکی از این وسایل نمایش داده میشد و فرد باید در سریعترین زمان ممکن و با بیشترین دقت مشخص میکرد که وسیله متعلق به چه کسی است.
در تکلیف دوم، شرکتکنندگان با مجموعههایی از سه یا چهار شیء روبهرو میشدند که یکی از اشیا با بقیه تفاوت داشت. آنها باید نخست انتخاب میکردند؛ انتخاب یکی از اشیای مشابه، امکان انتخاب میان گزینههای متفاوت را برای شریک فرضی بازی حفظ میکرد. پژوهشگران چنین انتخابی را نشانهای از ملاحظهگری اجتماعی در نظر گرفتند.
افراد ملاحظهگر چگونه تصمیم گرفتند؟
نتایج آزمایش نخست نشان داد شرکتکنندگان بهطور متوسط اشیای متعلق به خودشان را سریعتر از اشیای متعلق به دوستشان تشخیص میدادند. زمان پاسخگویی برای وسایل خودشان بهطور میانگین ۵۴۲ میلیثانیه و برای وسایل دوستشان ۵۵۷ میلیثانیه بود.
تفاوتی کوچک در دقت پاسخها نیز دیده شد: شرکتکنندگان مالکیت اشیای خود را در ۹۴ درصد موارد درست تشخیص دادند، در حالی که این میزان برای اشیای دوستشان ۹۲ درصد بود. این نتایج نشان داد که حتی در یک تکلیف ساده، افراد تمایل دارند اطلاعات مربوط به خودشان را سریعتر و دقیقتر پردازش کنند.
با این حال، این تفاوت در میان افرادی که ملاحظهگری اجتماعی بیشتری داشتند، کمتر بود. این ارتباط هم در سرعت پاسخگویی و هم در دقت تشخیص مشاهده شد. در برخی شرکتکنندگان نیز تشخیص اشیای دوستشان سریعتر از اشیای خودشان بود.
ملاحظهگری اجتماعی حدود ۵ درصد از تفاوتهای فردی در سرعت پاسخگویی و ۱۱ درصد از تفاوتها در دقت را توضیح میداد. بنابراین، این ویژگی با بخشی از تفاوتهای افراد ارتباط داشت، اما تمام عوامل مؤثر بر تصمیمگیری را توضیح نمیداد.
خودالویتدهی در تصمیمگیری؛ چرا توجه به دیگران ممکن است این سوگیری را کاهش دهد؟
پژوهشگران برای بررسی سازوکار احتمالی این ارتباط، از یک مدل محاسباتی تصمیمگیری استفاده کردند. این مدل میان دو عامل تمایز میگذاشت: کارآمدی پردازش اطلاعات دیداری و گرایشی که فرد پیش از مشاهده شیء به یک پاسخ خاص دارد.
نتایج مدل نشان داد افراد معمولاً از ابتدا اندکی به این سمت متمایل بودند که شیء نمایشدادهشده متعلق به خودشان است. این گرایش اولیه در افرادی که ملاحظهگری اجتماعی بیشتری داشتند، ضعیفتر بود.
در مقابل، هرچند شرکتکنندگان اشیای خود را کمی کارآمدتر پردازش میکردند، این مزیت ارتباطی با ملاحظهگری اجتماعی نداشت. بنابراین، یافتهها بیشتر با این تفسیر سازگار بودند که توجه به دیگران با کاهش تمایل اولیه به اولویت دادن به خود ارتباط دارد، نه لزوماً با تغییر توانایی پردازش اطلاعات.
محدودیتهای پژوهش درباره خودالویتدهی در تصمیمگیری چه هستند؟
این مطالعه شواهدی درباره ارتباط ملاحظهگری اجتماعی و سوگیری خودمحورانه ارائه میدهد، اما محدودیتهایی دارد. نخست اینکه شرکتکنندگان فقط مالکیت دو شیء ساده، یعنی خودکار و مداد، را تشخیص میدادند؛ بنابراین مشخص نیست نتایج در تصمیمگیریهای مهمتر، مانند انتخابهای مالی یا روابط شخصی، نیز تکرار شوند.
همچنین تمام شرکتکنندگان از بریتانیا بودند و ممکن است تفاوتهای فرهنگی بر ملاحظهگری اجتماعی و سوگیری خودمحورانه تأثیر بگذارند. افزون بر این، پژوهش ماهیت همبستگی داشت و نمیتواند ثابت کند که ملاحظهگری اجتماعی مستقیماً باعث کاهش سوگیری میشود. اندازهگیری ملاحظهگری نیز بر یک تکلیف رفتاری تکیه داشت که شاید تمام ابعاد این ویژگی را پوشش ندهد.
جمعبندی
این پژوهش نشان میدهد که خودالویتدهی در تصمیمگیری ممکن است با میزان توجه ما به دیگران ارتباط داشته باشد. افرادی که در یک آزمایش رفتاری ملاحظهگری اجتماعی بیشتری نشان دادند، هنگام تشخیص مالکیت اشیا کمتر به نفع خودشان سوگیری داشتند. با این حال، برای مشخص شدن اینکه این ارتباط در موقعیتهای واقعی و تصمیمهای مهم زندگی نیز وجود دارد و آیا میتوان با تقویت ملاحظهگری آن را تغییر داد، به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
