افسردگی و تغییرات مغز؛ مسیر بیماری مهمتر از تشخیص است
افسردگی و تغییرات مغز موضوعی پیچیده است و یک پژوهش جدید نشان میدهد این بیماری لزوماً در همه افراد به یک شکل بر ساختار مغز اثر نمیگذارد. یک مطالعه ۱۰ ساله نشان داده است که عواملی مانند طول مدت ابتلا به افسردگی، تعداد دورههای بازگشت بیماری و میزان اختلال آن در زندگی روزمره، ممکن است نقش مهمتری از خود تشخیص افسردگی داشته باشند.
این یافتهها همچنین یک پیام امیدوارکننده دارند: افرادی که روند بهبودیافتهتری از افسردگی را تجربه میکنند، ممکن است ساختار مغزی نسبتاً پایدارتری داشته باشند. بنابراین، تشخیص افسردگی به معنای آسیب دائمی و غیرقابل برگشت مغز نیست.
بررسی ۱۰ ساله ارتباط افسردگی و تغییرات مغز
پژوهشگران در آلمان ۲۰۶ نفر را برای یک دوره طولانی بررسی کردند. از میان این افراد، ۵۷ نفر مبتلا به اختلال افسردگی اساسی بودند؛ یعنی نوعی از افسردگی که شدت آن به اندازهای است که میتواند زندگی روزمره فرد را بهطور قابل توجهی مختل کند. ۱۴۹ نفر دیگر نیز به عنوان گروه کنترل سالم در مطالعه حضور داشتند.
هر شرکتکننده بین سه تا شش بار تحت تصویربرداری MRI قرار گرفت. این اسکنها تقریباً هر دو سال یکبار انجام شدند و در مجموع محققان ۷۹۱ تصویر مغزی را تحلیل کردند.
اهمیت این روش در آن است که بیشتر مطالعات تصویربرداری مغز در افسردگی تنها یک لحظه خاص را بررسی میکنند؛ مانند یک عکس ثابت. اما این پژوهش مانند یک فیلم طولانی، تغییرات مغز و روند بیماری را در طول زمان دنبال کرد.
کدام بخشهای مغز در افسردگی بررسی شدند؟
محققان سه ناحیه مهم مغز را که ارتباط نزدیکی با افسردگی دارند بررسی کردند:
- هیپوکامپ: بخشی از مغز که در شکلگیری خاطرات و پردازش احساسات نقش دارد.
- قشر پیشپیشانی پشتیجانبی (Dorsolateral prefrontal cortex): ناحیهای مرتبط با برنامهریزی، تصمیمگیری، تمرکز و کنترل هیجانات.
- اینسولا: بخشی از مغز که به پردازش احساسات و دریافت پیامهای درونی بدن کمک میکند.
برای اندازهگیری میزان تأثیر بلندمدت افسردگی، پژوهشگران چند عامل را در نظر گرفتند؛ از جمله مدتزمان زندگی با بیماری، تعداد دورههای افسردگی، مقدار زمانی که فرد در وضعیت افسردگی قرار داشته و تعداد دفعات بستری شدن در بیمارستان.
افسردگی و تغییرات مغز؛ ارتباط افسردگی طولانیمدت با کاهش ماده خاکستری مغز
نتایج نشان داد افرادی که بار بیماری بیشتری را در طول سالها تجربه کرده بودند، کاهش سریعتری در حجم ماده خاکستری هیپوکامپ و قشر پیشپیشانی پشتیجانبی داشتند.
ماده خاکستری شامل تعداد زیادی از سلولهای مغزی و ارتباطات عصبی است که در پردازش اطلاعات نقش دارند. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند کاهش اندازهگیریشده ماده خاکستری الزاماً به معنای مرگ سلولهای مغزی یا آسیب غیرقابل برگشت مغز نیست.
همچنین صرفاً داشتن تشخیص افسردگی نمیتوانست تغییرات مشابهی را در همه افراد پیشبینی کند. به نظر میرسید مسیر کلی بیماری، بیشتر از یک دوره کوتاه افزایش علائم، با تغییرات مغزی ارتباط دارد.
افسردگی و تغییرات مغز؛ چرا نتایج مطالعات قبلی درباره افسردگی متفاوت بودهاند؟
یکی از دلایلی که ممکن است باعث نتایج متفاوت در پژوهشهای قبلی شده باشد، این است که افسردگی یک تجربه یکسان برای همه افراد نیست.
برخی افراد پس از یک دوره افسردگی بهبود پیدا میکنند و برای مدت طولانی وضعیت پایداری دارند، در حالی که برخی دیگر دورههای تکرارشونده یا طولانیمدت علائم را تجربه میکنند.
وقتی همه افراد مبتلا به افسردگی در یک گروه قرار میگیرند، ممکن است این تفاوتهای مهم در مسیر بیماری دیده نشود.
آیا افسردگی باعث تغییرات مغزی میشود؟
این مطالعه نمیتواند ثابت کند که افسردگی بهطور مستقیم باعث تغییرات مغزی شده است. ممکن است تفاوتهای موجود در مغز برخی افراد، آنها را مستعد تجربه افسردگی شدیدتر کرده باشد.
عوامل دیگری مانند استرس، وضعیت سلامت جسمی، شرایط زندگی، مصرف دارو و دریافت رواندرمانی نیز میتوانند هم بر افسردگی و هم بر ساختار مغز تأثیر بگذارند.
پژوهشگران در این مطالعه تأثیر کلی مصرف دارو را بررسی کردند، اما نتوانستند اثر دقیق هر دارو یا رواندرمانی را بهطور جداگانه مشخص کنند.
افسردگی و تغییرات مغز؛ تغییرات مغز در افسردگی همیشه اجتنابناپذیر نیست
این پژوهش محدودیتهایی نیز داشت. تعداد افراد مبتلا به افسردگی در مطالعه نسبتاً کم بود، همه شرکتکنندگان از تبار اروپایی غربی بودند و تحقیق در یک مرکز انجام شد. همچنین برخی نتایج، بهویژه درباره هیپوکامپ، با تغییر روشهای آماری متفاوت بود.
با این حال، دنبال کردن یک گروه از افراد در طول چند سال، تصویری دقیقتر از رابطه میان افسردگی و تغییرات مغز ارائه میدهد.
نتایج نشان نمیدهد که مغز پس از تشخیص افسردگی بهطور قطعی آسیب میبیند. بلکه نشان میدهد مسیرهای متفاوتی وجود دارد؛ از کاهش ماده خاکستری در افرادی با بیماری طولانیتر و شدیدتر گرفته تا ثبات نسبی مغز در افرادی که روند بهتری را تجربه میکنند.
پژوهشگران هنوز نمیدانند آیا درمانهای مؤثر میتوانند از این تغییرات جلوگیری کنند یا حتی آنها را معکوس کنند، اما این یافته که تغییرات مغزی در افسردگی حتمی نیست، امیدهای جدیدی برای تحقیقات آینده ایجاد کرده است.
