مغز انسان و دو سیستم عصبی باستانی
دانشمندان سالها تصور میکردند مغز انسان مانند یک اندام یکپارچه، از یک مسیر رشدی مشترک شکل میگیرد. اما پژوهش جدیدی از دانشگاه استنفورد این دیدگاه را به چالش کشیده و نشان میدهد مغز انسان ممکن است حاصل ترکیب دو سیستم عصبی باستانی باشد که صدها میلیون سال پیش مسیرهای جداگانهای داشتهاند.
این یافته نهتنها نگاه تازهای به تکامل مغز ارائه میدهد، بلکه میتواند به دانشمندان کمک کند تا سلولهای عصبی خاصی را در آزمایشگاه تولید کرده و بیماریهای پیچیدهای مانند اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) و آتروفی عضلانی نخاعی (SMA) را بهتر مطالعه کنند.
کشف دو مسیر متفاوت در شکلگیری مغز انسان
بر اساس مدلهای قدیمی، بخشهای مختلف مغز شامل مغز پیشین، مغز میانی و مغز پسین همگی از یک جمعیت اولیه سلولی مشترک در دوران جنینی ایجاد میشوند. اما پژوهشگران دانشگاه استنفورد دریافتند که این روند پیچیدهتر از آن چیزی است که تصور میشد.
نتایج این مطالعه نشان میدهد دو گروه متفاوت از سلولهای پیشساز عصبی در مراحل ابتدایی رشد جنین شکل میگیرند. یکی از این گروهها در نهایت بخشهای جلویی مغز را میسازد؛ مناطقی که با تواناییهایی مانند زبان، تفکر انتزاعی، آگاهی و حل مسائل مرتبط هستند.
گروه دیگر مسیر متفاوتی را طی میکند و به مغز پسین یا بخشهایی از ساقه مغز تبدیل میشود؛ ناحیهای که وظایف حیاتی مانند تنظیم تنفس، ضربان قلب، خواب، گرسنگی و کنترل برخی حرکات صورت و بلع را بر عهده دارد.
مغز انسان شاید ترکیبی از دو سیستم عصبی باستانی باشد
پژوهشگران برای بررسی منشأ این تفاوت، مراحل اولیه رشد جنینی را مطالعه کردند. آنها دریافتند سلولهایی که مغز پیشین و میانی را میسازند، ژنی به نام Otx2 را بیان میکنند، در حالی که سلولهای سازنده مغز پسین دارای ژن Gbx2 هستند.
این دو گروه سلولی حتی در مراحل بسیار ابتدایی رشد نیز جدا باقی میمانند و مسیرهای رشدی متفاوتی دارند. بررسی ساختار کروماتین، یعنی مادهای که DNA را درون سلولها بستهبندی میکند، نیز نشان داد این سلولها از همان ابتدا برنامههای ژنتیکی متفاوتی را دنبال میکنند.
به گفته پژوهشگران، این تفاوت میتواند توضیح دهد چرا دانشمندان برای سالها در تولید برخی سلولهای عصبی در آزمایشگاه با مشکل مواجه بودند. آنها احتمالاً تلاش میکردند یک نوع سلول پیشساز را به سلولی تبدیل کنند که اساساً مسیر رشدی متفاوتی دارد.
تولید سلولهای مغز پسین در آزمایشگاه امکانپذیر شد
یکی از مهمترین دستاوردهای این پژوهش، موفقیت دانشمندان در تولید نورونهای حرکتی مغز پسین انسان از سلولهای بنیادی پرتوان بود.
این سلولهای تولیدشده در آزمایشگاه رفتارهایی مشابه نورونهای واقعی داشتند؛ از جمله توانایی ارسال سیگنالهای الکتریکی و تولید پروتئینهایی که در بخشهایی از مغز پسین مرتبط با کنترل عضلات صورت و عمل بلع دیده میشوند.
این پیشرفت میتواند ابزار جدیدی برای مطالعه بیماریهایی باشد که سلولهای عصبی ساقه مغز را تحت تأثیر قرار میدهند.
ارتباط کشف جدید درباره مغز انسان با بیماریهای ALS و SMA
بیماریهایی مانند ALS و SMA از جمله اختلالاتی هستند که میتوانند نورونهای حرکتی را دچار آسیب کنند. در این بیماریها، سلولهای عصبی مسئول کنترل حرکت بهتدریج عملکرد خود را از دست میدهند.
یکی از مشکلات اصلی پژوهشگران، دسترسی محدود به بافت مغز انسان برای بررسی مستقیم این سلولها بوده است. اکنون تولید نورونهای مغز پسین در آزمایشگاه میتواند امکان مطالعه دقیقتر روند این بیماریها و بررسی روشهای درمانی جدید را فراهم کند.
پژوهشگران همچنین اشاره کردهاند که مغز پسین در تنظیم مدارهای عصبی مرتبط با گرسنگی و کنترل وزن نیز نقش دارد؛ مدارهایی که تحت تأثیر برخی داروهای کاهش وزن مانند سماگلوتاید قرار میگیرند.
ریشه تکاملی این تقسیمبندی به بیش از ۵۰۰ میلیون سال قبل بازمیگردد
دانشمندان برای بررسی تاریخچه این پدیده، نمونههایی از گونههای مختلف جانوری مانند ماهی گورخری، مرغ و حتی کرمهای بلوطی را بررسی کردند.
نتایج نشان داد الگوی وجود دو مسیر عصبی جداگانه در جانوران مختلفی که بیش از ۵۵۰ میلیون سال تاریخ تکاملی دارند نیز دیده میشود. این موضوع احتمال میدهد که مغز مهرهداران امروزی در نتیجه نزدیک شدن و ترکیب دو سیستم عصبی قدیمی شکل گرفته باشد.
به باور پژوهشگران، تکامل این دو سیستم را در کنار یکدیگر قرار داده و در نهایت ساختاری ایجاد کرده که امروزه آن را یک مغز واحد مینامیم.
آینده پژوهش درباره مغز انسان
دانشمندان دانشگاه استنفورد قصد دارند در مطالعات آینده بررسی کنند که نخاع چگونه از نظر تکاملی شکل گرفته و بیماریهایی مانند ALS و SMA دقیقاً چگونه نورونهای مغز پسین را تخریب میکنند.
این کشف میتواند مسیر تازهای برای درک بهتر رشد مغز انسان، مطالعه بیماریهای عصبی و توسعه روشهای درمانی آینده ایجاد کند.
منبع
بیشتر بخوانید…
سرعت پیری اندامها یکسان نیست؛ آیا برخی اندامها روند پیری بدن را تعیین میکنند؟
