اختلال خواب ناشی از شیفت کاری
کار در شیفتهای شبانه یا ساعات نامتعارف میتواند نظم طبیعی خواب و بیداری بدن را برهم بزند و زمینهساز اختلال خواب ناشی از شیفت کاری شود. این وضعیت ممکن است با خوابآلودگی شدید هنگام کار، دشواری در به خواب رفتن یا بیدار ماندن در طول خواب همراه باشد. اکنون راهنمای بالینی جدید آکادمی پزشکی خواب آمریکا (AASM) مجموعهای از روشهای مبتنی بر شواهد را برای مدیریت این اختلال معرفی کرده است؛ روشهایی که از داروها و درمانهای رفتاری تا تنظیم نور و زمانبندی خواب و وعدههای غذایی را شامل میشوند.
اختلال خواب ناشی از شیفت کاری چیست و چرا اتفاق میافتد؟
اختلال خواب ناشی از شیفت کاری زمانی ایجاد میشود که برنامه کاری فرد بهطور مکرر با چرخه طبیعی خواب و بیداری بدن تداخل پیدا کند. برای تشخیص این وضعیت، معمولاً لازم است این ناهماهنگی و علائم مرتبط با آن دستکم سه ماه ادامه داشته باشند.
ساعت زیستی بدن بهطور طبیعی زمان خواب و بیداری را تنظیم میکند. اما افرادی که شبها کار میکنند یا برنامه کاری متغیری دارند، ممکن است مجبور شوند در ساعاتی بیدار بمانند که بدن برای خواب آماده است و در زمانهایی بخوابند که سیستم زیستی آنها برای بیداری تنظیم شده است.
این ناهماهنگی میتواند باعث خوابآلودگی بیش از حد، دشواری در شروع خواب، بیدار شدنهای مکرر یا ترکیبی از این مشکلات شود. بر اساس شواهد پژوهشی، حدود ۲۷ درصد از بزرگسالانی که بهصورت شیفتی کار میکنند، ممکن است با این اختلال مواجه باشند.
راهنمای جدید برای درمان اختلال خواب ناشی از شیفت کاری چه میگوید؟
آکادمی پزشکی خواب آمریکا برای تدوین راهنمای جدید خود، گروهی از متخصصان پزشکی خواب و ریتم شبانهروزی را مأمور بررسی پژوهشهای علمی منتشرشده کرد. نتیجه این بررسی، مجموعهای از توصیهها درباره روشهای دارویی، رفتاری و تنظیم ساعت زیستی بدن است.
این راهنما که در نشریه Journal of Clinical Sleep Medicine منتشر شده، همراه با یک مرور نظاممند و فراتحلیل از مطالعات مرتبط است. هدف آن کمک به پزشکان و بیماران برای انتخاب روش درمانی مناسب با توجه به علائم، برنامه کاری و شرایط زندگی هر فرد است.
۱. اختلال خواب ناشی از شیفت کاری؛ داروهایی برای کاهش خوابآلودگی هنگام کار
برای بزرگسالانی که در شیفت شب دچار خوابآلودگی شدید میشوند، راهنمای جدید استفاده از دو داروی مودافینیل (Modafinil) و آرمودافینیل (Armodafinil) را پیشنهاد میکند. شواهد مربوط به این توصیه از سطح اطمینان متوسط برخوردار است.
این داروها میتوانند به افزایش هوشیاری کمک کنند، اما ساعت زیستی بدن را به حالت طبیعی بازنمیگردانند و جایگزین خواب کافی نیستند.
به گفته درک کریگر، متخصص مغز و اعصاب و استاد دانشگاه، عوارض احتمالی این داروها شامل سردرد، تهوع، سرگیجه و اضطراب است. همچنین هنوز درباره اثرات بلندمدت آنها و اینکه آیا افزایش هوشیاری واقعاً به کاهش حوادث رانندگی یا محیط کار منجر میشود، اطلاعات کافی وجود ندارد.
۲. کافئین، چرت کوتاه و نور روشن
راهنمای جدید چند روش دیگر را نیز برای مدیریت خوابآلودگی پیشنهاد میکند:
- مصرف کافئین: میتواند به افزایش هوشیاری در ساعات کاری کمک کند.
- چرتهای برنامهریزیشده: ممکن است به کاهش خوابآلودگی در طول شیفت کمک کنند.
- قرار گرفتن در معرض نور روشن: با زمانبندی مناسب میتواند در تنظیم ساعت زیستی بدن مؤثر باشد.
- تنظیم زمان وعدههای غذایی: میتواند بخشی از برنامه مدیریت ناهماهنگی ریتم شبانهروزی باشد.
البته شواهد علمی درباره اثربخشی این روشها در مقایسه با برخی درمانهای دارویی محدودتر است و نتایج ممکن است با توجه به شرایط هر فرد متفاوت باشد.
۳. اختلال خواب ناشی از شیفت کاری؛ درمان بیخوابی در کارکنان شیفتی
همه افراد مبتلا به اختلال خواب ناشی از شیفت کاری فقط با خوابآلودگی مواجه نیستند. بعضی از آنها پس از پایان کار نمیتوانند بهراحتی بخوابند یا در طول خواب چندین بار بیدار میشوند.
برای مدیریت این مشکلات، راهنمای جدید روشهایی مانند درمان شناختی رفتاری بیخوابی (CBT-I)، ملاتونین، داروهای فعالکننده گیرنده ملاتونین و برخی داروهای خوابآور را پیشنهاد میکند.
انتخاب دارو باید با توجه به عوارض احتمالی، زمان خواب و شروع شیفت بعدی انجام شود. برای مثال، بعضی داروها ممکن است پس از بیدار شدن نیز خوابآلودگی ایجاد کنند؛ مسئلهای که برای افرادی که رانندگی میکنند یا وظایف نیازمند تمرکز دارند، اهمیت ویژهای دارد.
۴. اختلال خواب ناشی از شیفت کاری؛ تنظیم ساعت زیستی با برنامه خواب و نور
یکی دیگر از محورهای مهم راهنمای جدید، کمک به هماهنگ شدن ساعت زیستی بدن با ساعات کاری است.
قرار گرفتن در معرض نور روشن در زمان مناسب، حفظ برنامه خواب نسبتاً ثابت در صورت امکان و استفاده از روشهای فیلتر کردن نور هنگام بازگشت از محل کار، از جمله راهکارهای پیشنهادی هستند.
بااینحال، اجرای این توصیهها برای همه آسان نیست. افرادی که شیفتهای چرخشی دارند یا مسئولیتهای خانوادگی آنها اجازه نمیدهد برنامه خواب ثابتی داشته باشند، ممکن است نتوانند این روشها را بهطور منظم دنبال کنند.
چرا درمان اختلال خواب ناشی از شیفت کاری باید فردی باشد؟
یکی از نکات مهم راهنمای جدید این است که هیچ روش درمانی واحدی برای همه کارکنان شیفتی مناسب نیست.
برای مثال، فردی که هنگام کار شبانه با خوابآلودگی شدید مواجه است، به رویکرد متفاوتی نسبت به کسی نیاز دارد که پس از پایان شیفت نمیتواند بخوابد. همچنین برنامهای که برای کارکنان دارای شیفت شب ثابت مناسب است، ممکن است برای افرادی که مرتب بین شیفتهای روز و شب جابهجا میشوند، کاربرد چندانی نداشته باشد.
درک کریگر تأکید میکند افرادی که بهطور دائمی شبکار هستند، ممکن است از زمانبندی دقیق نور و داشتن برنامه خواب ثابت در طول روز سود ببرند. اما برای کارکنان شیفت چرخشی، تلاش مداوم برای تغییر ساعت زیستی بدن همیشه عملی نیست و شاید مدیریت علائم و محافظت از زمان خواب اهمیت بیشتری داشته باشد.
به همین دلیل، راهنمای جدید بر تصمیمگیری مشترک پزشک و بیمار تأکید دارد تا شرایط کاری، ترجیحات فردی، مزایا و خطرات احتمالی هر روش در انتخاب درمان در نظر گرفته شوند.
محدودیتهای پژوهشها درباره درمان اختلال خواب ناشی از شیفت کاری
با وجود ارائه توصیههای جدید، کیفیت شواهد علمی درباره همه روشهای درمانی یکسان نیست. برخی مداخلات از شواهد با اطمینان متوسط برخوردارند، درحالیکه پشتوانه علمی برخی روشهای دیگر محدودتر است.
همچنین افزایش هوشیاری هنگام کار لزوماً به معنای خواب کافی پس از پایان شیفت نیست. از سوی دیگر، داروهایی که به خوابیدن کمک میکنند ممکن است بر هوشیاری فرد پس از بیدار شدن تأثیر بگذارند.
پژوهشهای بیشتری لازم است تا مشخص شود کدام روشها برای گروههای مختلف کارکنان شیفتی مؤثرتر هستند، بهترین زمان اجرای آنها چه موقع است و آیا این درمانها میتوانند در بلندمدت سلامت و ایمنی محیط کار را بهبود دهند.
چه زمانی باید برای اختلال خواب ناشی از شیفت کاری به پزشک مراجعه کرد؟
افرادی که بهطور مداوم هنگام کار خوابآلودگی شدید دارند یا در زمان استراحت و پس از پایان شیفت با مشکلات خواب مواجه میشوند، بهتر است این علائم را با پزشک در میان بگذارند.
پزشک میتواند بررسی کند که آیا علائم با اختلال خواب ناشی از شیفت کاری مطابقت دارند یا خیر و بر اساس شرایط فرد، روشهای درمانی مناسب را پیشنهاد دهد.
پیام اصلی راهنمای جدید برای اختلال خواب ناشی از شیفت کاری این است که مشکلات خواب ناشی از کار شیفتی را نباید همیشه بخشی اجتنابناپذیر از شغل دانست. با شناسایی درست مشکل و انتخاب راهکار متناسب با شرایط هر فرد، میتوان برای بهبود کیفیت خواب و هوشیاری در طول روز و شب اقدام کرد.
منبع
بیشتر بخوانید…
کیفیت خواب و خطر ابتلا به بیماریها؛ خواب نامنظم با ۸۰ بیماری مرتبط است
