در سالهای اخیر، بیشتر توصیههای مرتبط با سالمندی سالم بر ورزش، تغذیه مناسب و خواب کافی متمرکز بودهاند؛ اما پژوهشی تازه که در نشریه علمی ScienceAlert منتشر شده، نشان میدهد عامل مهم دیگری نیز میتواند روند پیری را کندتر کند: «فعال ماندن از نظر ذهنی و اجتماعی». این مطالعه نشان میدهد شرکت در فعالیتهای فکری، فرهنگی و اجتماعی ممکن است خطر ضعف جسمانی و فرسودگی ناشی از افزایش سن را کاهش دهد. این فعالیتها در کنار ورزش منظم اهمیت پیدا میکنند.
پژوهشگران دانشگاه موناش استرالیا در این تحقیق، وضعیت بیش از ۱۲ هزار سالمند بالای ۷۰ سال را طی ۱۱ سال بررسی کردند. همه شرکتکنندگان در آغاز مطالعه از سلامت عمومی نسبتاً خوبی برخوردار بودند و بیماریهای جدی مانند زوال عقل یا بیماری قلبی نداشتند. محققان در طول این سالها، شاخصهای مختلفی از سلامت جسمی و شناختی افراد را ارزیابی کردند؛ از جمله سرعت راه رفتن، قدرت دست، توانایی انجام کارهای روزمره، عملکرد حافظه و حتی میزان چربی شکمی.
نتایج نشان داد سالمندانی که در فعالیتهای اجتماعی و ذهنی مشارکت بیشتری داشتند، دیرتر دچار «ضعف جسمانی مرتبط با سالمندی» یا Frailty میشدند. این وضعیت یکی از مهمترین نشانههای پیری بیولوژیک است و معمولاً با کاهش توان جسمی، افزایش خطر زمین خوردن، بستری شدن و بیماریهایی مانند افسردگی، زوال عقل و بیماری قلبی همراه است.
در این مطالعه، فعالیتهایی مانند عضویت در باشگاهها و گروههای محلی، بازی شطرنج و کارت، حل جدول و پازل، نوشتن نامه، استفاده از رایانه و شرکت در کلاسهای آموزشی، همگی با کاهش خطر ضعف جسمانی و سالمندی سالم، ارتباط داشتند. افرادی که ارتباط اجتماعی گستردهتری داشتند یا به طور منظم با دوستان و خانواده در تماس بودند، وضعیت جسمی بهتری را در سالهای بعد تجربه کردند.
یکی از یافتههای جالب این پژوهش، تفاوت تأثیر این فعالیتها میان زنان و مردان بود. بر اساس دادهها، زنان بیشتر از مردان از مزایای فعالیتهای اجتماعی و ذهنی بهرهمند شدند و احتمال ضعف جسمانی در آنها بین ۳ تا ۶ درصد کاهش یافت. محققان هنوز دلیل دقیق این تفاوت را نمیدانند؛ اما معتقدند نقش روابط اجتماعی در سلامت زنان ممکن است پررنگتر باشد.
از نگاه علمی، این نتایج با مفهوم «ذخیره شناختی» یا Cognitive Reserve همراستا است؛ مفهومی که توضیح میدهد چگونه فعالیتهای ذهنی و یادگیری مداوم میتوانند ارتباطات عصبی مغز را تقویت کنند و مقاومت مغز را در برابر فرسودگی افزایش دهند. مطالعات دیگر نیز نشان دادهاند افرادی که به طور منظم در فعالیتهای ذهنی و اجتماعی شرکت میکنند، کمتر در معرض زوال شناختی و آلزایمر قرار میگیرند.
البته پژوهشگران تأکید میکنند این یافتهها به معنای بیاهمیت بودن ورزش نیست. ورزش همچنان یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر طول عمر و سلامت مغز به شمار میرود. اما نکته مهم این است که سلامت سالمندی تنها به فعالیت بدنی محدود نمیشود و مغز انسان نیز برای سالم ماندن، به تحریک مداوم ذهنی و تعامل اجتماعی نیاز دارد.
این تحقیق همچنین پیام مهمی برای سیاستگذاران دارد. پژوهشگران پیشنهاد میکنند دولتها و نهادهای شهری باید زیرساختهای مناسبتری برای حضور سالمندان در جامعه ایجاد کنند؛ از کتابخانهها و مراکز فرهنگی گرفته تا فضاهای اجتماعی مجهز و قابل دسترس. وجود رمپ، مسیرهای ایمن و امکانات حمایتی میتواند مشارکت سالمندان در فعالیتهای اجتماعی را افزایش دهد و به سالمندی سالم، کمک میکند.
در نهایت، پیام اصلی این پژوهش ساده اما مهم است: سالمندی سالم فقط به تحرک بدنی وابسته نیست. حفظ ارتباط با دیگران، یادگیری مداوم، مطالعه، بازیهای فکری و حضور در جمعهای اجتماعی نیز میتوانند مغز و بدن را برای مدت طولانیتری فعال و مقاوم نگه دارند. شاید گاهی یک گفتوگوی دوستانه، شرکت در یک کلاس آموزشی یا حتی حل جدول روزانه، به اندازه یک تمرین ورزشی برای آینده سلامت ما ارزشمند باشد.
