ساعت زیستی و سوزاندن کالری چگونه به هم مرتبط هستند؟
سالها تصور میشد که تأثیر غذا بر وزن بدن عمدتاً به مقدار کالری دریافتی وابسته است، اما پژوهشهای جدید نشان میدهند زمان مصرف غذا نیز میتواند نقش مهمی در نحوه استفاده بدن از انرژی داشته باشد.
بر اساس این پژوهش، ساعت زیستی و سوزاندن کالری از طریق سازوکارهای درونی بدن به یکدیگر متصل هستند. ساعت زیستی که چرخههای ۲۴ ساعته خواب، بیداری، فعالیت و متابولیسم را تنظیم میکند، میتواند تعیین کند بدن در چه زمانی از روز انرژی را با کارایی بیشتری مصرف کند.
گرمازایی ناشی از غذا چیست؟
یکی از مفاهیم کلیدی این مطالعه، «گرمازایی ناشی از غذا» یا Diet-Induced Thermogenesis است. این فرایند به مقدار انرژی گفته میشود که بدن برای هضم، جذب و پردازش مواد غذایی مصرف میکند.
محققان توضیح میدهند که بخشی از کالری دریافتی هر وعده غذایی به صورت گرما آزاد میشود. بنابراین تمام انرژی موجود در غذا مستقیماً ذخیره نمیشود و بخشی از آن در جریان متابولیسم مصرف میشود.
ساعت زیستی و کالریسوزی؛ یک ارتباط پنهان در متابولیسم بدن
سالهاست پژوهشگران میدانند افرادی که بخش عمده غذای خود را در ساعات پایانی روز مصرف میکنند، بیشتر در معرض افزایش وزن قرار دارند. با این حال، مشخص نبود که این موضوع صرفاً به دلیل سبک زندگی، خواب، فعالیت بدنی یا عوامل محیطی است یا اینکه ساعت درونی بدن نیز در آن نقش دارد.
اکنون پژوهشگران مؤسسه Mass General Brigham در مطالعهای جدید نشان دادهاند که ساعت زیستی بدن بهطور مستقل بر «گرمازایی ناشی از غذا» یا Diet-Induced Thermogenesis (DIT) اثر میگذارد. این فرایند به انرژی و کالریهایی اشاره دارد که بدن پس از خوردن غذا برای هضم، جذب، انتقال و ذخیره مواد مغذی مصرف میکند.
ساعت زیستی و سوزاندن کالری؛ چگونه نقش ساعت زیستی و کالریسوزی بررسی شد؟
برای پاسخ به این پرسش، پژوهشگران از روش بسیار دقیق «روال ثابت» (Constant Routine) استفاده کردند؛ روشی که به عنوان استاندارد طلایی در مطالعات ریتم شبانهروزی شناخته میشود.
در این آزمایش، ۱۶ فرد دارای اضافهوزن یا چاقی به مدت ۳۶ ساعت در شرایط کاملاً کنترلشده قرار گرفتند. همه شرکتکنندگان در نور کم، دمای ثابت، وضعیت بدنی مشابه و بدون خواب باقی ماندند و در فواصل زمانی مشخص وعدههای غذایی یکسان دریافت کردند. به این ترتیب، اثر عواملی مانند خواب، فعالیت بدنی، نور محیط، وضعیت بدن و زمان معمول غذا خوردن حذف شد و تنها تأثیر ساعت زیستی بدن مورد بررسی قرار گرفت.
اوج و افت ساعت زیستی و کالریسوزی در طول روز
نتایج مطالعه نشان داد که گرمازایی ناشی از غذا (DIT) از یک ریتم شبانهروزی مشخص پیروی میکند. بیشترین میزان این فرایند در صبح زیستی، حدود ساعت ۷ صبح، رخ میدهد؛ زمانی که بدن بیشترین انرژی را برای هضم، جذب و پردازش مواد غذایی مصرف میکند. در مقابل، این توانایی در عصر زیستی، حدود ساعت ۷ شب، به پایینترین سطح خود میرسد.
این یافته به این معناست که دو وعده غذایی کاملاً مشابه، بسته به زمان مصرف، میتوانند میزان متفاوتی از کالری را در فرایند هضم و متابولیسم بسوزانند. به بیان ساده، بدن در ساعات صبح بخشی بیشتری از انرژی غذا را صرف پردازش آن میکند، در حالی که در ساعات عصر این میزان کاهش مییابد.
ساعت زیستی و سوزاندن کالری؛ چرا غذا خوردن دیرهنگام میتواند مشکلساز باشد؟
یافتههای پژوهش نشان میدهد زمانی که فرد در ساعات زیستی صبح غذا میخورد، بدن انرژی بیشتری برای پردازش همان وعده مصرف میکند. اما هنگام مصرف همان غذا در ساعات زیستی عصر، میزان انرژی مصرفشده برای هضم و متابولیسم کاهش مییابد.
به بیان دیگر، یک وعده غذایی یکسان در صبح و عصر تأثیر متابولیکی یکسانی ندارد. در ساعات عصر، بخشی از کالریهایی که در صبح صرف پردازش غذا میشدند، کمتر مصرف میشوند و این موضوع میتواند یکی از دلایل ارتباط میان غذا خوردن دیرهنگام و افزایش وزن باشد.
ساعت زیستی و سوزاندن کالری؛ اهمیت یافتهها برای مدیریت وزن و سلامت متابولیک
پژوهشگران معتقدند این نتایج یک توضیح زیستی برای ارتباط میان وعدههای غذایی دیرهنگام و افزایش توده بدنی ارائه میدهد. همچنین یافتهها از توصیههایی حمایت میکنند که بر انتقال بخش بیشتری از کالری روزانه به ساعات اولیه روز تأکید دارند.
به گفته محققان، درک بهتر نقش ساعت زیستی در متابولیسم میتواند به تدوین توصیههای علمی دقیقتر درباره زمانبندی وعدههای غذایی و حفظ سلامت متابولیک کمک کند.
ساعت زیستی و کالریسوزی مستقل از خواب و فعالیت بدنی
یکی از مهمترین نتایج پژوهش این بود که تغییرات مشاهدهشده در میزان کالریسوزی ارتباطی با خواب، بیداری، میزان تحرک یا نور محیط نداشت. حتی زمانی که این عوامل کنترل شدند، ساعت زیستی بدن همچنان بهطور مستقل بر میزان انرژی مصرفشده برای پردازش غذا اثر میگذاشت.
این موضوع نشان میدهد که کارایی متابولیسم بدن در ساعات مختلف شبانهروز صرفاً نتیجه رفتارهای روزمره نیست، بلکه ریشه در سازوکارهای درونی و زیستی بدن دارد.
جمعبندی
این مطالعه نشان میدهد ساعت زیستی و کالریسوزی ارتباط مستقلی با یکدیگر دارند. حتی زمانی که خواب، فعالیت بدنی، نور محیط و سایر عوامل تأثیرگذار حذف شوند، بدن در ساعات زیستی صبح انرژی بیشتری برای پردازش غذا مصرف میکند و در ساعات زیستی عصر این توانایی کاهش مییابد. این یافته میتواند یکی از سازوکارهای اصلی ارتباط میان غذا خوردن دیرهنگام و افزایش وزن باشد و اهمیت زمان مصرف وعدههای غذایی را در کنار مقدار و کیفیت غذا برجسته کند.
