استرس و لخته شدن خون؛ ارتباطی که در چند دقیقه شکل میگیرد
استرس و لخته شدن خون موضوع پژوهش تازهای است که نشان میدهد فشار روانی فقط بر ذهن اثر نمیگذارد، بلکه در مدت کوتاهی تغییرات واقعی و قابل اندازهگیری در خون ایجاد میکند. پژوهشگران دریافتند که تنها چند دقیقه استرس روانی میتواند تولید مولکولهای بسیار واکنشپذیر موسوم به «رادیکالهای آزاد» را افزایش دهد؛ مولکولهایی که در ادامه، ساختار لختههای خون را تغییر میدهند.
به گفته پژوهشگران، این یافتهها توضیح میدهد که چگونه یک تجربه روانی میتواند به تغییرات زیستی در بدن منجر شود. البته آنها تأکید میکنند که این نتایج به معنای آن نیست که یک روز پراسترس یا یک ارائه کاری دشوار بهطور مستقیم باعث سکته قلبی یا مغزی میشود، بلکه تنها بخشی از سازوکارهای پیچیده ارتباط میان استرس و سلامت قلب و عروق را روشن میکند.
استرس و لخته شدن خون؛ پیش از این چه میدانستیم؟
سالهاست که مطالعات گسترده نشان دادهاند استرس مزمن یکی از عوامل خطر بیماریهای قلبیعروقی است. با این حال، دانشمندان هنوز بهطور دقیق نمیدانستند که احساس استرس چگونه به تغییرات فیزیکی در خون تبدیل میشود.
در شرایط عادی، بدن با استفاده از سامانهای به نام «هموستاز» تعادل میان جریان طبیعی خون و تشکیل لخته در زمان خونریزی را حفظ میکند. اما هنگام استرس روانی، این تعادل به هم میخورد و خون وارد وضعیتی میشود که احتمال تشکیل لخته در آن بیشتر است.
درباره علت این تغییر، فرضیههای مختلفی مطرح شده بود. برخی پژوهشگران نقش التهاب ناشی از فعال شدن سیستم ایمنی را مطرح میکردند و برخی دیگر معتقد بودند افزایش فشار خون باعث غلیظتر شدن خون میشود. اما پژوهش جدید احتمال دیگری را بررسی کرده است.
استرس و لخته شدن خون؛ پژوهش چگونه انجام شد؟
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران یک مطالعه تصادفی کنترلشده روی هشت مرد سالم ۱۸ تا ۳۰ ساله انجام دادند. هر داوطلب در دو نوبت و با فاصله یک هفته در آزمایشگاه حضور یافت.
در یکی از جلسات، افراد در آرامش استراحت کردند. در جلسه دیگر، در آزمون مشهور «تریر» که یکی از معتبرترین روشهای ایجاد استرس روانی در پژوهشهای علمی است، شرکت کردند.
در این آزمون، شرکتکنندگان ابتدا پنج دقیقه فرصت داشتند برای یک سخنرانی آماده شوند، اما درست پیش از شروع، یادداشتهای آنها گرفته شد و مجبور شدند مقابل دوربین و گروهی از داوران بدون هیچ واکنش احساسی صحبت کنند.
پس از آن نیز باید از عدد ۲۰۰۳ با فاصلههای ۱۷تایی به عقب میشمردند و هر بار که اشتباه میکردند، مجبور بودند دوباره از ابتدا شروع کنند.
پژوهشگران پیش و پس از هر جلسه از داوطلبان نمونه خون گرفتند و با استفاده از روشهای دقیق آزمایشگاهی، میزان رادیکالهای آزاد و ساختار لختههای خون را بررسی کردند.
استرس و لخته شدن خون؛ نتایج چه چیزی را نشان داد؟
نتایج نشان داد در جلسه استراحت، ترکیب شیمیایی خون تقریباً بدون تغییر باقی ماند. اما پس از قرار گرفتن در شرایط استرس روانی، دو اتفاق همزمان رخ داد.
نخست اینکه میزان رادیکالهای آزاد، بهویژه شاخصی به نام «رادیکال آزاد آسکوربات» که نشاندهنده استرس اکسیداتیو است، افزایش یافت.
همزمان، ساختار لختههای خون نیز تغییر کرد. لختهها بزرگتر، متراکمتر و دارای رشتههای فیبرینی فشردهتر شدند؛ رشتههایی که اسکلت اصلی لخته را تشکیل میدهند. همچنین شواهدی به دست آمد که نشان میداد یکی از مسیرهای طبیعی انعقاد خون نیز در اثر استرس فعال شده است.
برخلاف برخی فرضیهها، خون غلیظتر نشد
یکی از یافتههای مهم این پژوهش آن بود که استرس باعث افزایش غلظت یا ویسکوزیته خون نشد.
به عبارت دیگر، نتایج از این فرضیه که استرس عمدتاً از طریق غلیظ کردن خون عمل میکند، حمایت نکرد. در عوض، پژوهشگران معتقدند استرس کیفیت و معماری لخته را تغییر میدهد، نه غلظت خون را.
استرس و لخته شدن خون؛ محدودیتهای پژوهش و گام بعدی
پژوهشگران تأکید میکنند که این مطالعه تنها روی هشت مرد جوان سالم انجام شده است؛ بنابراین برای تعمیم نتایج به زنان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای قلبیعروقی باید پژوهشهای بزرگتر انجام شود.
با این حال، یافتههای جدید میتواند مسیر تحقیقات آینده را تغییر دهد. به گفته پژوهشگران، شاید در آینده علاوه بر مدیریت روانشناختی استرس، بتوان با هدف قرار دادن مسیرهای زیستی و شیمیایی فعالشده در زمان استرس، از برخی اثرات آن بر سیستم قلبیعروقی نیز پیشگیری کرد.
