اپتوژنتیک؛ برنده نوبل پزشکی ۲۰۲۶
جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ به کارل دیسروث، پیتر هگمان و گئورگ ناگل برای کشفیاتی اعطا شد که به شکلگیری و توسعه اپتوژنتیک انجامید. این روش به دانشمندان اجازه میدهد با استفاده از نور، فعالیت سلولهای عصبی مشخصی را در مغز موجود زنده روشن یا خاموش کنند. اپتوژنتیک اکنون به یکی از ابزارهای مهم علوم اعصاب تبدیل شده و به پژوهشگران کمک میکند ارتباط میان مدارهای عصبی، حافظه، احساسات و رفتار را با دقت بیشتری بررسی کنند.
اپتوژنتیک چگونه شکل گرفت؟
ایده استفاده از نور برای کنترل سلولهای عصبی سابقهای طولانی دارد. فرانسیس کریک، برنده نوبل سال ۱۹۶۲، زمانی پیشنهاد کرده بود که اگر بتوان سلولهای عصبی را به نور حساس کرد، میتوان فعالیت آنها را با سرعتی متناسب با سرعت پیامهای عصبی کنترل کرد.
اما نخستین گام عملی در این مسیر از مطالعه یک جلبک تکسلولی به نام Chlamydomonas آغاز شد. پیتر هگمان در اوایل دهه ۱۹۹۰ میخواست بداند این جلبک چگونه میتواند با سرعت بسیار زیادی به نور واکنش نشان دهد.
این جلبک با کمک ساختاری کوچک به نام لکه چشمی، نور را تشخیص میدهد و به سمت منبع نور حرکت میکند. آزمایشها نشان دادند که تنها حدود نیم میلیثانیه پس از تابش نور به این ساختار، یک پیام الکتریکی ایجاد میشود؛ سرعتی بسیار بیشتر از فرایند مشابه در چشم انسان.
پروتئین حساس به نور، کلید اپتوژنتیک بود
هگمان احتمال داد که در جلبک، یک پروتئین همزمان وظیفه دریافت نور و ایجاد کانال یونی را بر عهده دارد. یافتن این پروتئین سالها طول کشید، اما در نهایت پژوهشگران دو ژن مرتبط با پروتئینهای حساس به نور را شناسایی کردند.
هگمان سپس با گئورگ ناگل همکاری کرد. ناگل این ژنها را در سلولهای تخم قورباغه وارد کرد و دریافت که سلولها پروتئینهایی تولید میکنند که در سطح سلول قرار میگیرند و در پاسخ به نور باز میشوند. این پروتئینها کانالرودوپسین نام گرفتند.
یکی از آنها، کانالرودوپسین-۲، اهمیت ویژهای پیدا کرد. زمانی که نور به این کانال تابیده میشد، کانال در حدود ۰٫۲ میلیثانیه باز میشد و یونهای دارای بار مثبت از آن عبور میکردند و یک سیگنال الکتریکی ایجاد میکردند.
انتقال پروتئین جلبک به سلولهای عصبی
در سال ۲۰۰۳، هگمان و ناگل نشان دادند که کانالرودوپسین-۲ میتواند برای ایجاد پیامهای الکتریکی در سلولها با استفاده از نور به کار رود. این یافته توجه کارل دیسروث، پژوهشگر دانشگاه استنفورد، را جلب کرد.
دیسروث که در جریان آموزش پزشکی خود با بیماران مبتلا به اختلالات روانپزشکی مواجه شده بود، به دنبال راهی برای درک دقیقتر عملکرد مغز بود. او میخواست بداند چرا اختلالاتی مانند افسردگی، اوتیسم و اسکیزوفرنی میتوانند عملکرد مغز را به شکل متفاوتی تغییر دهند.
دیسروث ژن مربوط به کانالرودوپسین-۲ را به سلولهای عصبی موش در محیط آزمایشگاه وارد کرد. این سلولها به نور حساس شدند و تابش نور آبی توانست بهسرعت در آنها پیام عصبی ایجاد کند.
در سال ۲۰۰۵، گروه دیسروث این یافته را منتشر کرد و یک گام مهم برای کنترل فعالیت سلولهای عصبی با نور برداشته شد.
اپتوژنتیک به مغز موجود زنده رسید
در سال ۲۰۰۶، روش جدید نام اپتوژنتیک را به خود گرفت. یک سال بعد، دیسروث و همکارانش توانستند فعالیت سلولهای عصبی را در مغز موش زنده کنترل کنند.
آنها ژن کانالرودوپسین-۲ را به نوع مشخصی از سلولهای عصبی در قشر حرکتی مغز منتقل کردند. سپس با استفاده از یک فیبر نوری باریک، نور را به این سلولها رساندند. تابش نور باعث فعال شدن سلولهای عصبی و ایجاد حرکت در سبیلهای موش شد.
در همان سال، پژوهشگران با استفاده از اپتوژنتیک توانستند سلولهایی را که احتمال میدادند در بیداری نقش دارند، فعال کنند و موشهای خوابیده را بهصورت کنترلشده بیدار کنند.
اپتوژنتیک چه چیزی درباره حافظه و رفتار نشان داد؟
یکی از نمونههای مهم کاربرد اپتوژنتیک در سال ۲۰۱۲ و با همکاری سوسومو تونگاوا انجام شد. پژوهشگران توانستند الگویی از مسیرهای عصبی مرتبط با شکلگیری یک خاطره را در مغز موش شناسایی و دوباره فعال کنند.
موشها در جریان یک تجربه ترس، فعالیت برخی سلولهای عصبی را نشان داده بودند. هنگامی که پژوهشگران بعداً همان سلولها را دوباره فعال کردند، موشها نشانههای ترس نشان دادند؛ در حالی که در آن لحظه خطری وجود نداشت. این آزمایش نشان داد که میتوان سلولهای عصبی مشخصی را که برای یک خاطره خاص ضروری هستند، شناسایی و فعال کرد.
اپتوژنتیک و امید به درمانهای پزشکی
اپتوژنتیک درک دانشمندان از مدارهای عصبی مرتبط با درد، رفتار اجتماعی، تشنگی، مصرف غذا، پاداش و توجه را تغییر داده است. این روش همچنین به مطالعه اختلالات روانپزشکی و عصبی مانند افسردگی، اضطراب، اسکیزوفرنی، آلزایمر و پارکینسون کمک کرده است.
این فناوری حتی وارد مسیر آزمایشهای درمانی نیز شده است. در کارآزماییهای بالینی، پژوهشگران در تلاشاند با استفاده از پروتئینهای مشابه کانالرودوپسین، بخشی از بینایی افراد مبتلا به رتینیت پیگمنتوزا را بازگردانند. در یکی از این موارد، فرد توانست با کمک عینکهای ویژهای که نور منتشر میکردند، اشیای روی میز را تشخیص داده و بردارد.
پژوهشگران همچنین امیدوارند اپتوژنتیک در آینده بتواند دقت کاشت حلزون گوش را افزایش دهد؛ زیرا در این روش به جای تحریک الکتریکی عصب شنوایی، امکان تحریک دقیقتر آن با نور مطرح شده است.
چرا اپتوژنتیک شایسته نوبل پزشکی ۲۰۲۶ است؟
مغز انسان حدود ۹۰ میلیارد سلول عصبی دارد و هر سلول میتواند هزاران ارتباط با سلولهای دیگر برقرار کند. در چنین شبکه پیچیدهای، روشهای قدیمی امکان تشخیص دقیق نقش تکتک انواع سلولهای عصبی را نداشتند.
اپتوژنتیک این محدودیت را تا حد زیادی تغییر داده است. این فناوری به دانشمندان امکان میدهد سلولهای عصبی مشخصی را با دقت بالا فعال یا غیرفعال کنند و در نتیجه ارتباط میان فعالیت عصبی و عملکردهایی مانند حافظه، احساسات و رفتار را بهتر بررسی کنند.
کشف پروتئینهای حساس به نور در یک جلبک تکسلولی، در نهایت به شکلگیری ابزاری انجامید که نگاه دانشمندان به مغز را دگرگون کرده است. به همین دلیل، کارل دیسروث، پیتر هگمان و گئورگ ناگل جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی ۲۰۲۶ را «برای کشفیات مربوط به کانالهای یونی دروازهشونده با نور و اپتوژنتیک» دریافت کردند.
منبع
بیشتر بخوانید…
درمان تزریقی بازسازی مغز به بازسازی آن پس از سکته کمک میکند
