نوترینوهای کیهانی ذراتی بسیار گریزان هستند که تقریباً بدون برهمکنش با ماده از میان جهان عبور میکنند. همین ویژگی باعث شده بتوانند اطلاعاتی را از برخی دورترین و خشنترین محیطهای کیهانی به زمین منتقل کنند. آکادمی سلطنتی علوم سوئد جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را به فرانسیس هالزن، فیزیکدان بلژیکی، برای مشارکتهای تعیینکننده او در رصدخانه نوترینویی IceCube و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ اخترفیزیکی اعطا کرد.
نوترینوهای کیهانی چه چیزی را آشکار میکنند؟
نوترینو ذرهای بدون بار الکتریکی و با جرمی تقریباً ناچیز است. در هر ثانیه، حدود ۶۵ میلیارد نوترینوی خورشیدی از سطحی به اندازه ناخن انگشت ما عبور میکنند، بدون اینکه متوجه حضور آنها شویم.
اما همه نوترینوها از خورشید نمیآیند. برخی از آنها در مناطق بسیار دور و پرانرژی جهان تولید میشوند. شناسایی این نوترینوهای پرانرژی میتواند به دانشمندان کمک کند محیطهایی را مطالعه کنند که در آنها ذراتی مانند پروتونها تا انرژیهای فوقالعاده زیاد شتاب میگیرند.
منشأ پرتوهای کیهانی با بالاترین انرژی مدتها یکی از رازهای بزرگ فیزیک بوده است. از آنجا که فرایندهایی که پروتونها را به انرژیهای بالا میرسانند، میتوانند نوترینوهای پرانرژی نیز تولید کنند، بررسی این ذرات راهی برای پیدا کردن این شتابدهندههای طبیعی کیهانی است.
ایده ساخت تلسکوپ نوترینویی در قطب جنوب
هالزن در دهه ۱۹۸۰ به این نتیجه رسید که یخهای قطب جنوب میتوانند محیط مناسبی برای شناسایی نوترینوها باشند. هنگامی که یک نوترینو، در موارد نادری، با هسته یک اتم در یخ برخورد میکند، ذرات بارداری ایجاد میشوند که میتوانند نور آبیرنگی منتشر کنند. حسگرهای نوری میتوانند این نور را ثبت کنند و از مسیر آن اطلاعاتی درباره جهت حرکت نوترینو به دست آورند.
مزیت مهم یخ قطب جنوب، حجم بسیار زیاد و شفافیت آن در عمقهای زیاد است. همچنین برخلاف آب اقیانوس، موجودات زنده و برخی منابع مزاحم دیگر در آن وجود ندارند. در نتیجه، محیط مناسبی برای نصب مجموعه بزرگی از حسگرهای نوری فراهم میشود.
البته ساخت چنین رصدخانهای در یکی از سردترین و دورافتادهترین نقاط زمین ساده نبود. فعالیتهای میدانی نیز عمدتاً باید در تابستان کوتاه قطب جنوب، یعنی بین نوامبر و فوریه، انجام میشد.
از AMANDA تا رصدخانه IceCube
نخستین پروژه برای آزمایش این ایده، AMANDA بود. پژوهشگران ابتدا دریافتند که حبابهای موجود در لایههای بالایی یخ، نور را پراکنده میکنند و اطلاعات مربوط به مسیر ذرات را مختل میکنند. اما در عمق بیش از حدود ۱۴۰۰ متر، یخ بسیار خالص و شفاف بود و نور میتوانست مسافت قابلتوجهی را طی کند.
با این حال، AMANDA برای شناسایی نوترینوهای بسیار پرانرژی کافی نبود و به حجم بزرگتری نیاز بود. در ادامه، پروژه IceCube شکل گرفت؛ رصدخانهای که در نهایت در حجمی حدود یک کیلومتر مکعب از یخ ساخته شد و دارای ۵۱۶۰ حسگر نوری روی ۸۶ کابل است.
IceCube در سال ۲۰۱۱ به اندازه کامل خود رسید و سرانجام توانست شواهدی از نوترینوهای کیهانی پرانرژی ثبت کند. پژوهشگران در سال ۲۰۱۳ نخستین شواهد را گزارش کردند و چند سال بعد، با افزایش دادهها، از اطمینان نسبت به این کشف سخن گفتند.
تشخیص نوترینوهای کیهانی در میان سیگنالهای مزاحم
یکی از چالشهای اصلی IceCube، تشخیص نوترینوهای کیهانی از ذرات و نوترینوهایی است که در جو زمین تولید میشوند. هر روز بیش از صد میلیون ذره ناشی از پرتوهای کیهانی در جو بر فراز قطب جنوب ثبت میشوند و بخشی از آنها میتوانند تا حسگرهای عمیق IceCube نفوذ کنند.
به همین دلیل، دانشمندان به دنبال رویدادهایی هستند که ویژگیهای آنها با نوترینوهای کیهانی پرانرژی سازگار باشد. بررسی تعداد زیادی از این رویدادها به پژوهشگران اجازه میدهد الگوهای مربوط به منشأ کیهانی را از پسزمینه ناشی از جو زمین جدا کنند.
چرا نوترینوهای کیهانی برای اخترشناسی مهماند؟
نوترینوها برخلاف پروتونها بار الکتریکی ندارند؛ بنابراین میدانهای مغناطیسی مسیر حرکت آنها را منحرف نمیکنند. این ویژگی به دانشمندان اجازه میدهد جهت حرکت نوترینو را برای یافتن محل احتمالی منشأ آن دنبال کنند.
همچنین نوترینوها در مسیر خود مانند پرتوهای گاما بهراحتی تحت تأثیر ماده و نور قرار نمیگیرند. به همین دلیل میتوانند اطلاعاتی از محیطهای بسیار دور را به زمین برسانند؛ حتی از مناطقی که با روشهای دیگر مشاهده آنها دشوار است.
رصدخانه IceCube تاکنون چند منبع احتمالی را نیز بررسی کرده است. یکی از آنها کهکشان فعال NGC ۱۰۶۸ یا M77 است، اما شواهد موجود هنوز برای شناسایی قطعی آن بهعنوان یک منبع نوترینویی کافی نیست.
آینده اخترشناسی نوترینویی
کشف نوترینوهای کیهانی پرانرژی آغاز مسیر تازهای در اخترشناسی است. پژوهشگران اکنون به دنبال شناسایی دقیقتر منابع این ذرات و درک بهتر فرایندهایی هستند که در خشنترین محیطهای جهان رخ میدهند.
در سالهای آینده، تلسکوپهای نوترینویی دیگری نیز در نیمکره شمالی در حال توسعهاند و پروژه IceCube نیز قرار است گسترش پیدا کند. طرح IceCube-Gen2 رصدخانهای با حجم حدود هشت کیلومتر مکعب یخ خواهد بود.
به این ترتیب، ایدهای که فرانسیس هالزن در دهه ۱۹۸۰ مطرح کرد، اکنون به ابزاری برای مطالعه جهان از طریق یکی از گریزانترین ذرات شناختهشده تبدیل شده است؛ ذراتی که میتوانند پیامهایی از دورترین و پرانرژیترین نقاط کیهان به زمین برسانند.
