نوبل شیمی ۲۰۲۶ برای حل یک معمای بنیادی
نوبل شیمی ۲۰۲۶ به هنری ب. کاگان و کنسو سوآی تعلق گرفت؛ دو شیمیدانی که با کشف اثرهای غیرخطی و خودکاتالیزی در سنتز آلی نامتقارن، به حل یکی از پرسشهای قدیمی شیمی کمک کردند: چگونه میتوان در یک واکنش شیمیایی، تنها یکی از دو مولکول آینهای را با مقدار بسیار بیشتری تولید کرد؟ اهمیت این مسئله تنها نظری نیست؛ زیرا بسیاری از مولکولهای دارویی در دو شکل آینهای وجود دارند که ممکن است اثرهای متفاوتی بر بدن داشته باشند.
نوبل شیمی ۲۰۲۶ و معمای مولکولهای آینهای
برخی مولکولها در دو شکل وجود دارند که مانند دست راست و چپ، تصویر آینهای یکدیگر هستند. این مولکولها «کایرال» و دو شکل آنها «انانتیومر» نامیده میشوند.
این ویژگی در شیمی موجودات زنده اهمیت ویژهای دارد. برای مثال، اسیدهای آمینه موجود در پروتئینهای سلولها تنها از یکی از دو شکل آینهای استفاده میکنند. قندهای موجود در DNA نیز تنها یکی از دو شکل ممکن را در ساختار حیات به کار میبرند.
این یکدستی شیمیایی که «هموکایرالیته» نامیده میشود، سالها برای دانشمندان یک معمای مهم بود: چرا حیات تنها یکی از دو شکل آینهای را انتخاب کرده است؟
از پاستور تا نوبل شیمی ۲۰۲۶
ریشه این داستان به قرن نوزدهم بازمیگردد. لویی پاستور هنگام بررسی اسید تارتاریک دریافت که این ماده میتواند در دو شکل آینهای وجود داشته باشد. او بلورهای این ماده را جدا کرد و نشان داد که هر شکل، نور قطبیده را در جهت متفاوتی میچرخاند.
بعدها مشخص شد که باکتریها نیز میان این دو شکل تفاوت قائل میشوند. آنها یکی از انانتیومرهای اسید تارتاریک را که در انگور یافت میشود مصرف میکردند، اما شکل آینهای آن را دستنخورده باقی میگذاشتند.
در اوایل قرن بیستم، ویلی مارکوالد نخستین واکنش موفق نامتقارن را انجام داد؛ واکنشی که در آن مقدار یکی از دو انانتیومر کمی بیشتر از دیگری بود. این واکنش با استفاده از یک کاتالیزگر کایرال انجام شد.
کاگان چگونه به اثر غیرخطی رسید؟
در دهه ۱۹۸۰، هنری کاگان در تلاش بود واکنشهای نامتقارن را برای تولید خالصتر انانتیومرها بهبود دهد؛ موضوعی که برای تولید مواد دارویی اهمیت زیادی داشت.
پژوهشگران در آن زمان تصور میکردند اگر دو شکل آینهای یک ماده را با نسبت مشخصی در کاتالیزگر ترکیب کنند، همان نسبت بهصورت خطی در محصول نهایی منعکس خواهد شد.
کاگان این فرض را زیر سؤال برد. او احتمال داد که اتم فلزی موجود در کاتالیزگر بتواند همزمان با چند مولکول کایرال تعامل داشته باشد. آزمایشهای او نشان دادند رابطه میان ترکیب کاتالیزگر و محصول، برخلاف انتظار، خطی نیست.
در سال ۱۹۸۶، کاگان سه واکنش نامتقارن را معرفی کرد که این اثرهای غیرخطی را نشان میدادند. این کشف به شیمیدانان امکان داد بهتر بفهمند واکنشهای نامتقارن چگونه رخ میدهند و چگونه میتوان آنها را برای تولید انانتیومرهای خالصتر بهینه کرد.
خودکاتالیزی سوآی و تکمیل زنجیره کشف
کنسو سوآی در ادامه مسیر، واکنشی نامتقارن را بررسی کرد که اثر غیرخطی قابلتوجهی داشت. او متوجه شد ساختار کاتالیزگر و محصول شباهتهایی با یکدیگر دارند و این پرسش را مطرح کرد که آیا میتوان واکنشی طراحی کرد که کاتالیزگر خودش را تولید کند.
او پس از آزمایشهای متعدد، مادهای به نام ۵-پیریمیدیل آلکانول را پیدا کرد که میتوانست در یک فرایند خودکاتالیزی، خودش را ایجاد کند.
در آزمایشی که در سال ۱۹۹۵ منتشر شد، سوآی واکنش را با تنها دو درصد برتری یکی از انانتیومرها آغاز کرد و در پایان به ۸۷ درصد برتری رسید. این فرایند نشان داد یک تفاوت بسیار کوچک میتواند از طریق خودتقویتشدن، بسیار بزرگتر شود.
سوآی سرانجام در سال ۲۰۰۳ واکنشی را ارائه کرد که در آن یک انانتیومر اضافی میتوانست نسخههای بیشتری از خودش ایجاد کند. در این فرایند، برتری بسیار کوچک اولیه میتوانست واکنش را به سمت یکی از دو شکل آینهای سوق دهد و در نهایت سهم آن انانتیومر به ۹۹.۹۹ درصد برسد.
اهمیت نوبل شیمی ۲۰۲۶ برای دارو و مواد جدید
کشفهای کاگان و سوآی تنها به حل یک معمای نظری محدود نمیشوند. اثرهای غیرخطی کشفشده توسط کاگان به ابزاری مهم برای شیمیدانانی تبدیل شدهاند که واکنشهای جدید طراحی میکنند.
شناخت نحوه وقوع واکنش به پژوهشگران کمک میکند شرایط آن را بهینه کنند تا خالصترین شکل ممکن از یک انانتیومر تولید شود. این موضوع برای شرکتهایی که موادی مانند داروها، طعمدهندهها، عطرها و مواد شیمیایی کشاورزی تولید میکنند اهمیت دارد و در برخی موارد در تولید مواد جدید نیز کاربرد دارد.
در نهایت، نوبل شیمی ۲۰۲۶ دستاوردهایی را گرامی میدارد که هم ابزارهای تازهای برای کار روزمره شیمیدانان فراهم کردهاند و هم به حل یکی از پرسشهای بنیادی شیمی کمک کردهاند: چگونه میتوان «یکدستی» مولکولهای حیات را از فرایندهای شیمیایی ایجاد کرد.
