تأثیر سرما بر طول عمر؛ نقش یک مولکول در حفظ سلامت سلولها
تأثیر سرما بر طول عمر مدتهاست توجه دانشمندان را به خود جلب کرده است. پژوهشها نشان دادهاند که دمای پایین میتواند در برخی جانوران با افزایش طول عمر همراه باشد، اما سازوکار دقیق این اثر هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. اکنون مطالعهای جدید که نتایج آن در مجله علمی Nature منتشر شده، مسیر مولکولی تازهای را معرفی میکند که ممکن است بخشی از این ارتباط را توضیح دهد. در این مسیر، مولکولی به نام دیهیدروبیوپترین (BH2) نقش مهمی در ارتباط میان بافت عضلانی و سایر بخشهای بدن ایفا میکند و به حفظ تعادل پروتئینها کمک میکند.
این یافتهها میتوانند درک دانشمندان را از چگونگی محافظت سلولها در برابر آسیبهای مرتبط با افزایش سن گسترش دهند. بااینحال، نتایج فعلی عمدتاً از آزمایش روی کرمها و سلولهای انسانی به دست آمدهاند و هنوز نمیتوان آنها را بهعنوان اثبات اثر افزایش طول عمر در انسان در نظر گرفت.
تأثیر سرما بر طول عمر؛ دانشمندان چه چیزی کشف کردند؟
دانشمندان بیش از یک قرن است که میدانند دمای پایین میتواند طول عمر برخی جانوران، از جمله کرمها، مگسها، ماهیها و جوندگان را افزایش دهد. در گذشته، یکی از فرضیهها این بود که سرما صرفاً با کند کردن فرایندهای فیزیکی و سوختوساز بدن، روندهای مرتبط با افزایش سن را تغییر میدهد.
اما پژوهشهای جدیدتر نشان دادهاند که این اثر احتمالاً فقط نتیجه کاهش سرعت فعالیتهای زیستی نیست. به نظر میرسد قرار گرفتن در معرض سرما میتواند مسیرهای زیستی مشخصی را فعال کند که به حفظ عملکرد سلولها کمک میکنند.
در پژوهش پیشین همین گروه تحقیقاتی، مشخص شده بود که دمای پایین به کاهش تجمع تودههای آسیبزای پروتئینی در کرم نماتود Caenorhabditis elegans کمک میکند. این فرایند با فعال شدن پروتئازومها همراه بود؛ ساختارهایی سلولی که پروتئینهای آسیبدیده یا غیرضروری را تجزیه میکنند. مطالعه جدید با هدف شناسایی پیامهایی انجام شد که این واکنشها را در بخشهای مختلف بدن هماهنگ میکنند.
مولکول BH2 چه نقشی در تأثیر سرما بر طول عمر دارد؟
پژوهشگران در آزمایشهای خود دریافتند که قرار گرفتن کرمهای نماتود در دمای نسبتاً پایین ۱۵ درجه سانتیگراد، تولید آنزیمی به نام CAT-۴ را افزایش میدهد. این افزایش عمدتاً در بافت عضلانی مشاهده شد و به تولید بیشتر مولکولی به نام دیهیدروبیوپترین یا BH2 منجر شد.
پس از تولید، BH2 به بافتهای دیگر منتقل میشود و در آنجا به مولکول فعالتری به نام تتراهیدروبیوپترین (BH4) تبدیل میشود. این مولکول به آنزیمی به نام PAH-۱ کمک میکند تا اسیدآمینه تیروزین تولید شود.
به این ترتیب، پژوهشگران مسیری را شناسایی کردند که در آن عضلات فقط نقش حرکتی ندارند، بلکه میتوانند از طریق تولید و آزادسازی مولکولهای متابولیکی، بر عملکرد سایر بافتهای بدن نیز تأثیر بگذارند.
نکته مهم این است که وقتی پژوهشگران این مسیر زیستی را مختل کردند، مزایای مرتبط با افزایش طول عمر در کرمهای قرارگرفته در معرض سرما کاهش یافت. این نتیجه نشان میدهد که مسیر یادشده احتمالاً یکی از عوامل مؤثر در این پدیده است.
ارتباط سرما با حفظ تعادل پروتئینها در سلول
یکی از یافتههای مهم این مطالعه، ارتباط مسیر مولکولی شناساییشده با حفظ تعادل پروتئینها یا «پروتئوستاز» است. پروتئینها برای انجام بسیاری از فعالیتهای سلولی ضروری هستند، اما تجمع غیرطبیعی آنها میتواند به عملکرد سلول آسیب برساند.
پژوهشگران دریافتند که مسیر وابسته به BH2 علاوه بر ارتباط با طول عمر در کرمها، به حفظ تعادل پروتئینها نیز کمک میکند. در یک مدل کرمی از بیماری هانتینگتون، فعال شدن این مسیر با کاهش تجمع پروتئینهای آسیبزا همراه بود.
این یافته از آن جهت اهمیت دارد که تجمع غیرطبیعی پروتئینها در برخی بیماریهای عصبی نقش دارد. بااینحال، کاهش تجمع پروتئین در یک مدل آزمایشگاهی به معنای اثبات پیشگیری یا درمان بیماری در انسان نیست.
آیا میتوان بدون قرار گرفتن در معرض سرما از مزایای آن بهره برد؟
یکی از بخشهای جالب این پژوهش، بررسی امکان فعال کردن این مسیر بدون کاهش دما بود. پژوهشگران با افزایش ژنتیکی سطح آنزیم CAT-۴ در عضلات کرمها توانستند طول عمر آنها را حتی در دمای معمولی یا گرمتر افزایش دهند.
این نتیجه نشان میدهد که ممکن است بتوان برخی از آثار زیستی سرما را از طریق هدف قرار دادن مسیرهای مولکولی مشخص بازسازی کرد، بدون آنکه موجود زنده الزاماً در معرض دمای پایین قرار بگیرد.
در آزمایشهای جداگانه روی سلولهای انسانی که برای ایجاد پروتئینهای مرتبط با بیماری هانتینگتون و اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) دستکاری شده بودند، افزودن BH2 با کاهش تجمع پروتئینهای غیرطبیعی همراه شد. همچنین، در سلولهای عصبی حرکتی انسانی دارای جهش مرتبط با ALS، مکملسازی BH2 و تیروزین نشانههای مرگ برنامهریزیشده سلولی را کاهش داد.
این نتایج درباره تأثیر سرما بر طول عمر امیدوارکنندهاند، اما هنوز مشخص نیست که آیا میتوان از این سازوکار برای توسعه درمانهای ایمن و مؤثر در انسان استفاده کرد یا خیر.
تأثیر سرما بر طول عمر انسان؛ چرا به پژوهشهای بیشتری نیاز داریم؟
با وجود یافتههای جدید درباره تأثیر سرما بر طول عمر، باید میان نتایج آزمایشگاهی و پیامدهای واقعی برای سلامت انسان تفاوت قائل شد. افزایش طول عمر در کرمها و مشاهده تغییرات مثبت در سلولهای انسانی، بهتنهایی نشان نمیدهد که قرار گرفتن در معرض سرما باعث افزایش طول عمر انسان میشود.
پژوهشگران امیدوارند در مطالعات آینده بتوانند روشهایی برای فعال کردن مسیر BH2 و تقلید از برخی آثار مفید سرما پیدا کنند؛ روشهایی که نیازی به تغییر دمای بدن نداشته باشند. چنین رویکردی در صورت تأیید مطالعات بیشتر، میتواند زمینه تازهای برای بررسی راههای محافظت از بافتها و مقابله با تجمع پروتئینهای آسیبزا فراهم کند.
در حال حاضر، این یافتهها درباره تأثیر سرما بر طول عمر بیشتر از آنکه توصیهای برای قرار گرفتن در معرض سرما باشند، گامی در جهت شناخت بهتر سازوکارهای مولکولی مرتبط با طول عمر و سلامت سلولی محسوب میشوند.
