بسیاری از افراد در شرایط پراسترس، تمرکز خود را از دست میدهند یا در تصمیمگیری دچار مشکل میشوند. اکنون یک مطالعه جدید نشان میدهد که استرس حتی میتواند توانایی انسان در پیدا کردن مسیر و جهتیابی فضایی را نیز تضعیف کند. پژوهشگران دانشگاه رور بوخوم آلمان با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) به شواهد مستقیمی دست یافتهاند که نشان میدهد هورمون استرس، یعنی کورتیزول، سیستم ناوبری مغز را مختل میکند.
نقش کورتیزول در اختلال جهتیابی فضایی
کورتیزول یکی از مهمترین هورمونهایی است که در واکنش به استرس در بدن ترشح میشود. اگرچه این هورمون در کوتاهمدت به بدن کمک میکند تا با شرایط دشوار مقابله کند، اما پژوهش جدید نشان میدهد که میتواند عملکرد برخی نواحی حیاتی مغز را نیز تحت تأثیر قرار دهد. محققان دریافتند که کورتیزول فعالیت سلولهای شبکهای را کاهش میدهد؛ سلولهایی که مسئول ایجاد نوعی «نقشه درونی» برای مسیریابی و تشخیص موقعیت در فضا هستند.
آزمایش MRI چگونه انجام شد؟
در این مطالعه، ۴۰ مرد سالم در دو روز جداگانه مورد بررسی قرار گرفتند. در یکی از جلسات، شرکتکنندگان ۲۰ میلیگرم کورتیزول دریافت کردند و در جلسه دیگر دارونما مصرف کردند. سپس در هر دو مرحله، فعالیت مغزی آنها هنگام انجام یک آزمون جهتیابی در محیطی مجازی توسط دستگاه MRI ثبت شد.
شرکتکنندگان در یک دشت مجازی حرکت میکردند و باید به سمت درختانی که بهعنوان نقاط هدف ظاهر میشدند، میرفتند. پس از رسیدن به هر درخت، آن نشانه ناپدید میشد و افراد باید بدون راهنمایی مسیر بازگشت به نقطه آغاز را پیدا میکردند. در برخی مراحل، یک فانوس دریایی بهعنوان نشانه ثابت در محیط وجود داشت و در برخی دیگر هیچ نشانه دائمی در اختیار شرکتکنندگان قرار نمیگرفت.
تأثیر استرس بر عملکرد جهتیابی فضایی
نتایج نشان داد افرادی که کورتیزول دریافت کرده بودند، خطاهای بیشتری در پیدا کردن مسیر صحیح داشتند. این کاهش عملکرد، مستقل از پیچیدگی مسیر یا وجود نشانههای محیطی مشاهده شد. به عبارت دیگر، استرس توانایی افراد در حفظ جهت و بازگشت به مقصد را بهطور محسوسی کاهش داد.
تصاویر MRI نیز نشان دادند که الگوی فعالیت سلولهای شبکهای در مغز این افراد وضوح کمتری پیدا کرده است. این اثر بهویژه زمانی شدیدتر بود که محیط فاقد نشانههای ثابت بود و مغز ناچار میشد تنها بر سیستم ناوبری درونی خود تکیه کند.
ارتباط استرس و جهتیابی فضایی با سیستم GPS مغز
سلولهای شبکهای در ناحیهای از مغز به نام قشر انتورینال قرار دارند. این سلولها مانند یک سیستم GPS داخلی عمل میکنند و به انسان کمک میکنند موقعیت خود را در فضا تشخیص دهد. پژوهشگران مشاهده کردند که با کاهش عملکرد این سلولها، مغز برای جبران ضعف ایجادشده، فعالیت هسته دمدار (Caudate Nucleus) را افزایش میدهد و از راهبردهای جایگزین برای مسیریابی استفاده میکند. با این حال، این جبران کامل نبوده و عملکرد جهتیابی همچنان افت میکند.
اهمیت یافتهها برای شناخت بیماری آلزایمر
یکی از نکات مهم این پژوهش، ارتباط آن با بیماری آلزایمر است. قشر انتورینال از نخستین نواحی مغزی است که در روند ابتلا به آلزایمر آسیب میبیند. از آنجا که استرس مزمن یکی از عوامل خطر شناختهشده برای زوال عقل محسوب میشود، نتایج این تحقیق میتواند سرنخ مهمی درباره نحوه تأثیر هورمونهای استرس بر آسیبپذیری این ناحیه حساس مغز ارائه دهد.
جمعبندی
این مطالعه نشان میدهد که استرس تنها بر احساسات و تمرکز تأثیر نمیگذارد، بلکه میتواند سیستم جهتیابی مغز را نیز مختل کند. استرس و جهتیابی فضایی رابطهی مستقیم و روشنی با هم دارند. کاهش فعالیت سلولهای شبکهای تحت تأثیر کورتیزول باعث میشود افراد در پیدا کردن مسیر و تشخیص موقعیت مکانی خود دچار مشکل شوند. این یافتهها درک ما از تأثیرات گسترده استرس بر مغز را افزایش میدهد و میتواند در آینده به توسعه راهکارهایی برای محافظت از عملکرد شناختی و کاهش خطر بیماریهای عصبی کمک کند.
